Λέξεις, λέξεις, λέξεις

«ΤΑ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΝΤΑΙ ΣΤΑ
ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ», «ΤΩΡΑ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΓΛΩΣΣΑΡΙ
ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΕΦΕΡΗ», «ΠΟΙΟΣ Ο ΛΟΓΟΣ
ΝΑ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
ΟΤΑΝ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΙΝΕΤΑΙ
ΚΑΙ Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΟΥ;»
Αυτές είναι μερικές από τις εκφράσεις του ηθικού πανικού που ακολούθησε τις φετινές πανελλαδικές εξετάσεις στο μάθημα των νέων ελληνικών, όπου το υπουργείο ερμήνευσε προκαταβολικά εφτά λέξεις, κοινές οι περισσότερες αλλά με μεταφορική ή ποιητική χρήση στο συγκεκριμένο απόσπασμα.

Διπλή η παγίδα για τους ποικίλους τιμητές: η πρώτη, που περισσότερο τους χαλούσε τον τραχανά, είναι ότι την ερμηνεία δεν τη ζήτησαν οι εξεταζόμενοι, όπως είχε γίνει το 1985 με την ευδοκίμηση και την αρωγή, άρα δεν τεκμηριωνόταν αυτομάτως η «λεξιπενία» των νέων, την οποία όμως φάνηκε να την προεξοφλεί το υπουργείο κτλ. · μπερδεύτηκε έτσι ο στόχος: οι νέοι ή το υπουργείο; ή και οι δυο μαζί;

Η δεύτερη παγίδα, στην οποία έπεσαν σχεδόν οι πάντες, είναι ακριβώς η ειδική, μεταφορική χρήση των κατά τα άλλα κοινών λέξεων: χωρίς να διαβάσει κανείς το σχετικό απόσπασμα, άρχισε η εύκολη ειρωνεία: οι νέοι δεν ξέρουν ή το υπουργείο ξέρει ότι δεν ξέρουν τι πάει να πει ροπή και περασμένος! Σίγουρα ο ηθικός πανικός ήταν μικρότερος από ό,τι το 1985, αλλά δεν ξέρω αν αυτό είναι καλό ή κακό: τότε το σοκ ήταν ισχυρό, ζούσαμε τις ενδοξότερες μέρες του Νέου Γλωσσικού, με τον Ελληνικό Γλωσσικό Όμιλο κτλ. Σήμερα, και μολονότι ακόμα και μία από τις τότε ηγετικές μορφές του αγώνα, ο Γ. Μπαμπινιώτης, αντικρούει τις απόψεις περί λεξιπενίας, η απαξίωση της ΝΕ γλώσσας έχει διαπεράσει ευρύτερα στρώματα, η παρακμή θεωρείται δεδομένη, η καταστροφή συντελεσμένη, κι έτσι μοιάζει να περιττεύει ο σοβαρός σχολιασμός: έχουμε απλώς ειρωνικά γελάκια, του τύπου: «τι περιμένατε; τα λέγαμε εμείς!» Αυτό άλλωστε έμεινε, η ανεκδοτολογικού τύπου αναφορά, και από την εποχή της ευδοκίμησης-αρωγής , κι ας υπήρξε ουσιώδης αντίλογος τότε, όχι μόνο για την ανυπόστατη -και για τη γλωσσολογία και για την κοινή επιτέλους πραγματικότητα- λεξιπενία, αλλά ακόμα και για το ίδιο το θέμα (από κείμενο του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου), που τον βερμπαλισμό του λ.χ. τον είχε υποδείξει ο Δ. Ν. Μαρωνίτης. Έτσι μπόρεσε να γράψει αίφνης εδώ (24/5) ο Τ. Θεοδωρόπουλος, με αφορμή το τωρινό «κρούσμα»: «Το σκάνδαλο συνίστατο στην αντιδημοκρατική χρήση, εκ μέρους των εξεταστών, δύο λέξεων των οποίων η σημασία ήταν άγνωστη στις πλατιές λαϊκές μάζες, βρομούσαν καθαρεύουσα και ήταν γενικώς απαράδεκτες…» Γλωσσολογία οπωσδήποτε, ιστορία της γλώσσας, αλλά κυρίως εδώ παιδαγωγική, παιδοψυχολογία, και άλλα στοιχειώδη, όλα στύβονται και μένει η εν είδει αυτονόητου-κι αυτό είναι το χειρότερο- χαριτολογία, μάλλον η χοντρή ειρωνεία.

Πιο εύκολη τώρα η ανεκδοτολογία, «μετάφραση των νέων ελληνικών στα νέα ελληνικά», όπως είπαμε, και σίγουρα αυτή πάλι θα μείνει. Οφείλουμε όμως εμείς να επιμείνουμε στην άχαρη δουλειά, τον έλεγχο εν προκειμένω των επίμαχων λέξεων, καθώς μάλιστα έχουμε να κάνουμε με το προαιώνιο πλέγμα παρανοήσεων που ταυτίζουν τη γλώσσα με τις λέξεις, μετρούν με λέξεις την αξία μιας γλώσσας, ειδικότερα τη γλωσσική επάρκεια του χρήστη κτλ.

Επαναλαμβάνω όσα ανέφερα στην περασμένη επιφυλλίδα για τέσσερις από τις εφτά λέξεις. Είχαμε λοιπόν, κλιμακωτά: πρώτα 1. την ίσως υπερβολική εκτίμηση ότι η λέξη ψεγάδι είναι προβληματική στην κατανόησή της· έπειτα 2. την αμήχανη ή που σίγουρα γεννάει αμηχανία χρήση της λέξης περασμένοι [άνθρωποι], αφού δεν μιλούμε για «περασμένους ανθρώπους», όταν αναφερόμαστε σε νεκρούς· 3. την ελαφρώς αδόκιμη χρήση της λ. παρωχημένοι , μιλώντας πάλι για ανθρώπους (= ντεμοντέ άνθρωποι;)· και το σοβαρότερο:

4. την ειδική χρήση τής λ. ροπή = «άποψη» στο σεφερικό κείμενο, μακριά δηλαδή από τις σημασίες που δίνουν όλα τα λεξικά!

Έμειναν άλλες τρεις:

5. να εξοβελιστεί: εδώ, αντίθετα ίσως με το ψεγάδι, πιστεύω ότι κοροϊδεύεται, αν δε μας κοροϊδεύει, όποιος θεωρεί κοινόχρηστη τη λόγια αυτή λέξη, που βεβαίως και ανήκει στο σώμα της νεοελληνικής, όχι όμως αυτομάτως και στο καθημερινό λεξιλόγιο, πόσο μάλλον των εφήβων· πιο σοβαρά:

6. του ανδροειδούς , δηλαδή «του ανθρωπόμορφου», όπως ορθά ερμηνεύει το υπουργείο. Έδωσε και πήρε και εδώ η ειρωνεία. Ωστόσο, σήμερα η λέξη ανδροειδές (α) αναφέρεται σε ρομπότ, όπως θα διαπιστώσει λ.χ. όποιος την αναζητήσει στο ίντερνετ: π.χ. «Η Κορέα εμφάνισε το δεύτερο ανδροειδές», και λέω να την αναζητήσει στο ίντερνετ, γιατί αλλού δεν θα τη βρει:

(β) ενδεικτικά, και όλως περιέργως, δεν υπάρχει σε κανένα από τα σύγχρονα και έγκυρα λεξικά, ούτε καν στο βουλιμικό λεξικό Μπαμπινιώτη-ούτε με την «παλιά» αλλά ούτε και με τη σημερινή σημασία· ενώ

«Η διδασκαλία των λογοτεχνικών κειμένων μέσα στην τάξη

έχει νόημα, μόνον εφόσον αποκαλύπτει προοδευτικώς τον

ιδιόρρυθμο χαρακτήρα της γλώσσας τους»

(Δ. Ν. Μαρωνίτης)

(γ) ακόμα και σε παλιά λεξικά, όπως το μεγάλο του Δημητράκου, έχει τη σημασία την οποία δείχνει από μόνη της η λέξη: «προσόμοιος με άνδρα», και όχι γενικά με άνθρωπο· και ακόμα πιο σοβαρά:

7. υπόδικη = «υπόλογη, ένοχη», κατά το υπουργείο. Εδώ πύκνωσαν οι αντιδράσεις, κυρίως επειδή η λανθασμένη ερμηνεία «ένοχη» συνιστά και ιδεολογικό ατόπημα, αφού καταργεί το τεκμήριο της αθωότητας, όπως επισημάνθηκε κατά κόρον. Σωστό, οπωσδήποτε. Πώς το ΄χει όμως ο Σεφέρης;

«Όλα τούτα θα μπορούσα να τα ονομάσω με τη λέξη παράδοση, που την ακούμε κάποτε ψυχρά και μας φαίνεται υπόδικη.» Ο Σεφέρης είναι Σεφέρης, και δε μικραίνει στο παραμικρό το ανάστημά του με μία ή δύο ή εκατόν δύο άστοχες εκφράσεις. Και η συγκεκρι- μένη είναι κατεξοχήν άστοχη, ας μου επιτρα- πεί να επιμείνω. Μια λέξη, μια έννοια, μπορεί να είναι υπόδικη; υπόλογη; Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, μόνο διασταλτική ερμηνεία χωρεί, προκειμένου μάλιστα για συνθήκες σχολικής πράξης, και πολύ περισσότερο εξετάσεων: και τότε η «ένοχη» είναι μια κάποια λύση-στο συγκεκριμένο, επιμένω, στη σχολική πράξη, ξαναλέω, ιδίως σε εξετάσεις.