Γιατί χάνει η Αριστερά στην Ευρώπη;

Η ΕΥΡΩΠΗ ΕΓΙΝΕ ΠΑΛΙ ΣΧΕΔΟΝ ΜΟΝΟΧΡΩΜΗ.
Η ΔΕΞΙΑ, ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΗ Ή ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ,
ΕΓΙΝΕ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΣΕ ΟΛΗ ΣΧΕΔΟΝ
ΤΗΝ «ΠΑΛΑΙΑ» ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΠΛΗΝ
ΙΣΠΑΝΙΑΣ ΚΑΙ (ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ) ΒΡΕΤΑΝΙΑΣ.
ΜΟΝΟΧΡΩΜΗ ΕΠΙΣΗΣ ΕΙΧΕ ΥΠΑΡΞΕΙ Η ΕΥΡΩΠΗ
ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ ΄90,
ΟΤΑΝ Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΥΒΕΡΝΟΥΣΕ
ΣΤΙΣ ΔΕΚΑΤΡΕΙΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΕΚΑΠΕΝΤΕ ΧΩΡΕΣ
Κυριαρχία που αποδείχτηκε πρόσκαιρη, τόσο που τα περισσότερα σοσιαλιστικά και αριστερά κόμματα μπήκαν σε βαθιά κρίση όταν έχασαν την εξουσία. Το προηγούμενο γεγονός έχει θέσει το ερώτημα: η σημερινή δεξιά κυριαρχία είναι εξίσου πρόσκαιρη και τυχαία ή είναι περισσότερο οργανική; Έτσι όμως το ερώτημα μοιάζει κακά διατυπωμένο, γιατί στις σημερινές φιλελεύθερες δημοκρατίες των αποστασιοποιημένων εκλογέων, η κυβερνητική εναλλαγή, και μάλιστα συχνή, είναι ο κανόνας. Σημασία έχει ποιο είναι το κέντρο βάρους γύρω από το οποίο περιστρέφεται ο κομματικός ανταγωνισμός στις σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες. Ποια είναι τα ιδεολογικοπολιτικά χαρακτηριστικά του ενδιάμεσου χώρου, τον οποίο διεκδικούν τα κόμματα και από τον οποίο κρίνεται η κατάκτηση της εξουσίας. Η ουσιαστική ιδεολογική- πολιτική κυριαρχία συνίσταται ακριβώς στην ικανότητα διαμόρφωσης αυτού του χώρου. Όποια παράταξη το πετυχαίνει δεν σημαίνει (αναγκαστικά) ότι θα μονοπωλήσει την εξουσία, αλλά ότι θα ηγεμονεύσει στην πολιτική σκηνή, θα επιβάλλει την «ατζέντα» της ακόμα και όταν η αντίπαλη παράταξη καταλάβει την εξουσία. Γι΄ αυτό μιλάμε π.χ. για «σοσιαλδημοκρατική περίοδο», για «φιλελεύθερη ορθοδοξία», προκειμένου να προσδιορίσουμε φάσεις κατά τις οποίες οι ιδέες, οι στρατηγικές και το κλίμα της κοινωνίας προσδιορίζονταν από τη μία ή την άλλη ιστορική παράταξη. Γι΄ αυτό επίσης σήμερα, οι κομματικές/ παραταξιακές εναλλαγές στην εξουσία δεν «αποκρυπτογραφούν» ή δεν αρκούν για να αποκρυπτογραφήσουν τις βαθύτερες δομικές αλλαγές, απλούστατα γιατί μπορεί να συμβαίνουν στο πλαίσιο του ενός και του αυτού μακροχρόνιου πολιτικού κύκλου.

Τεμαχισμένη κοινωνία
Δεδομένων τούτων, υποστηρίζω ότι η Δεξιά (ή η Κεντροδεξιά) έχει προσαρμοστεί με μεγαλύτερη «πλαστικότητα» στις αντιφατικές ροπές της παγκοσμιοποίησης και στις επιπτώσεις που έχει στις εθνικές κοινωνίες. Πέρα από την ιδιαίτερη εθνική φυσιογνωμία των κομμάτων της, η ευρωπαϊκή Δεξιά/ Κεντροδεξιά προτάσσει την εθνική προσαρμογή στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον συνδυάζοντάς την με μια συντηρητική στάση απέναντι στα ζητήματα της ασφάλειας, της μετανάστευσης, των αξιών και της εθνικότητας. Το μείγμα οικονομικού φιλελευθερισμού και κοινωνικού – πολιτισμικού συντηρητισμού είναι αντιθετικό, αλλά δεν είναι η πρώτη φορά που η συντηρητική παράταξη πετυχαίνει να κρατήσει και τις δύο άκρες της αλυσίδας. Η ιδιαιτερότητα του σημερινού μείγματος είναι ότι ο οικονομικός φιλελευθερισμός της προβάλλεται ως «διαχειριστική» ανάγκη και όχι ως ιδεολογική επιταγή, συνδυάζεται με μέτρα κρατικού παρεμβατισμού (δυνάμει και προστατευτισμού), ενώ παράλληλα το σύμπλεγμα μετανάστευση / εγκληματικότητα/ ασφάλεια/ εθνικότητα έχει αντικαταστήσει ως κεντρικό μοτίβο την παλαιότερη αντιαριστερή ρητορική.

Το νέο δεν βρίσκεται όμως στον λόγο, αλλά στις νέες συνθήκες όπου εφαρμόζεται. Εννοώ τον επιταχυνόμενο «τεμαχισμό» των εθνικών κοινωνιών που επιφέρει η παγκοσμιοποίηση. Πιστεύω ότι το γεγονός υπερβαίνει την τρέχουσα ρήση «αυξάνονται οι κοινωνικές ανισότητες». Ο όρος «κοινωνική ανισότητα» στο πλαίσιο της εθνικής πολιτικής και της εθνικής κοινωνίας, εξυπονοούσε ότι το έθνος-κράτος ήταν το κοινό πλαίσιο και είχε την υποχρέωση να ομογενοποιήσει την εθνική κοινωνία, να καθιερώσει μια κεντρομόλο δυναμική ώστε να εξασφαλίσει την κοινωνική συνοχή. Αυτή ήταν η «κοινή αντίληψη» που επικράτησε σίγουρα στη μεταπολεμική Ευρώπη ώς τη δεκαετία του ΄70. Μπορούμε μάλιστα να θεωρήσουμε ότι αποτέλεσε τη μακροϊστορική τάση που καθιερώθηκε παράλληλα με την ανάπτυξη του εθνικού καπιταλισμού και του εθνικού κράτους από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τη δεκαετία του ΄70.

Από τότε, η επιτάχυνση της διεθνοποίησης και της παγκοσμιοποίησης δημιουργεί διαφορετικά και αποκλίνοντα «περιβάλλοντα» ζωής, θεσμών και πολιτισμού. Και αν αυτό πάντα ίσχυε, το καινούργιο είναι ότι η εθνική κοινωνία έχει γίνει πλέον ένα χαλαρό πλαίσιο που δεν δημιουργεί πιεστική ανάγκη συνοχής και ομογενοποίησης, που δεν επιβάλλει μια κεντρομόλο δυναμική. Άλλωστε το ίδιο το κράτος, ως σύνολο θεσμών και λειτουργιών, διχάζεται όλο και περισσότερο. Από τη μια, ένα τμήμα που κινείται πολιτικά- διαχειριστικά στον ρυθμό των δυναμικότερων τάσεων της παγκοσμιοποίησης, με βάση την πρόσμιξη δημόσιων- ιδιωτικών φορέων/ θεσμών. Από την άλλη, το κατ΄ εξοχήν εθνοκρατικό τμήμα, το οποίο όλο και περισσότερο αναλαμβάνει τη διαχείριση του εθνικού λόγου προς παρηγορία των λαϊκών στρωμάτων. Τα κόμματα και η κομματική πολιτική όλο και περισσότερο προσκολλώνται και αυτοπεριορίζονται σε αυτό το δεύτερο σκέλος. Μόνο οι υψηλόβαθμες κυβερνητικές- κομματικές ελίτ κατανοούν και μπορούν να κινηθούν και στα δύο θεσμικά επίπεδα.

Φυγόκεντρες δυναμικές
Αντίστοιχη είναι η δυναμική απόκλιση που εμφανίζουν τα «περιβάλλοντα ζωής» της εθνικής κοινωνίας. Στη μια άκρη, το φιλελεύθεροπαγκοσμιοποιημένο στο οποίο κινείται πλέον σημαντικό μέρος των ανώτερων- μεσαίων στρωμάτων. Χαρακτηρίζεται από τη μείωση της σημασίας του παραδοσιακού κράτους· από τη μεγαλύτερη βαρύτητα που αποκτούν υπερεθνικού τύπου σχέσεις και ιδιωτικού χαρακτήρα υπηρεσίες μηδέ της ασφάλειας και της βίας εξαιρουμένων. Όντας οργανική έκφραση της κυρίαρχης τάσης παγκοσμιοποίησης, το «περιβάλλον» αυτό θέτει τον κανόνα, επιβάλλει τα προτάγματα και το πολιτικά εφικτό, αν και το ίδιο έχει όλο και χαλαρότερη σχέση με την κομματική πολιτική. Στην άλλη άκρη, τα αδύναμα στρώματα της κυρίαρχης εθνότητας (Έλληνες στην Ελλάδα, Γάλλοι στη Γαλλία κ.λπ.) ζουν και δραστηριοποιούνται σε ένα αυξανόμενα εθνικό- συντηρητικό «περιβάλλον», καθώς βλέπουν να απειλείται η κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική τους κατάσταση. Οι κοινωνικές- οικονομικές λειτουργίες του εθνικού κράτους υποχωρούν, ο επίσημος δημόσιος πολιτισμικός λόγος παραείναι «καθωσπρέπει» για τον τρόπο που αυτά βιώνουν την πολυπολιτισμικότητα σε τοπικό επίπεδο. Τους μένει το αίσθημα εθνικής υπεροχής έναντι του μετανάστη μαζί με την επίκληση του κράτους- φρουρού. Μεταξύ αυτών των άκρων κινούνται ποικίλες ενδιάμεσες καταστάσεις, ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε το τμήμα που δεν μετέχει στον «λαό» και δεν ψηφίζει. Δηλαδή, το απομονωμένο τμήμα των αλλοεθνών εργαζομένων και των μεταναστών εν γένει.

Η Δεξιά (ή η Κεντροδεξιά) έχει προσαρμοστεί με μεγαλύτερη «πλαστικότητα» στις αντιφατικές ροπές τής παγκοσμιοποίησης και στις επιπτώσεις που έχει στις εθνικές κοινωνίες