Αναπόφευκτες οι ιεραρχήσεις στα πολιτιστικά αγαθά

Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ.
ΕΙΝΑΙ ΣΥΝΘΗΚΗ ΚΑΙ ΕΥΤΥΧΩΣ ΔΕΝ ΑΦΟΡΑ
ΜΟΝΟΝ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗ ΑΓΑΘΩΝ
ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΧΡΕΟΓΡΑΦΩΝ,
ΟΥΤΕ ΤΗΝ ΠΑΣΗ ΘΥΣΙΑ ΕΞΑΓΩΓΗ
ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟΥ ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ. ΓΙ΄ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΟΙ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΕΙΣ ΥΠΕΡ Ή ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΚΑΜΙΑ ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΣΗΜΑΣΙΑ. ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΚΑΠΟΙΟΣ ΝΑ ΤΟΠΟΘΕΤΕΙΤΑΙ ΥΠΕΡ Ή ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ, ΥΠΕΡ Ή ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ, ΥΠΕΡ Ή ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Ο Αντρέ Μαλρό, από τη δεκαετία του ΄70 ήδη, είχε περιγράψει το φαινόμενο που ζούμε σήμερα ως «Πρώτο παγκόσμιο πολιτισμό της Ιστορίας». Ο όρος είναι σίγουρα πολύ πιο σύνθετος από τη μονοσήμαντη «παγκοσμιοποίηση» που υπερτονίζει τις οικονομικές παραμέτρους του φαινομένου και επειδή ακριβώς είναι πολύ πιο σύνθετος και δεν χωράει στην παγκόσμια κοινή γλώσσα, τα αγγλικά των αεροδρομίων, δεν χρησιμοποιείται.

Όντως ζούμε στο καθεστώς του Πρώτου παγκόσμιου πολιτισμού της Ιστορίας. Γιατί όντως μπορούμε να ακούσουμε εμείς, για πρώτη φορά, τη θρησκευτική μουσική του Μάλι ως μουσική και όχι μόνον ως κάποια τελετουργική έκφραση, να την «ακρωτηριάσουμε» από τις προθέσεις των δημιουργών της, να την αποκόψουμε από τον «φυσικό της χώρο», να την τοποθετήσουμε στον χώρο που άνοιξε για λογαριασμό της ευαισθησίας μας ο Βάγκνερ ή ο Στραβίνσκι. Με την ίδια λογική που δεν χρειάζεται να πιστεύουμε σε μια θεά της σοφίας που λέγεται Αθηνά για να επενδύουμε με την ιερότητα του έργου τέχνης τον Παρθενώνα.

Το πρώτο ερώτημα που τίθεται, εννοείται, είναι αν ισχύει και το αντίστροφο. Αν, δηλαδή, έχοντας ως μοναδικό όπλο την ευαισθησία της θρησκευτικής μουσικής του Μάλι μπορούμε να κατανοήσουμε την πολυπλοκότητα της μουσικής τού Βάγκνερ ή του Στραβίνσκι. Αν δηλαδή τα «πολιτιστικά αγαθά» που διακινούνται στα όρια του Πρώτου παγκόσμιου πολιτισμού της Ιστορίας είναι απολύτως ισότιμα και ευθέως ανταλλάξιμα, ή αν ισχύουν ορισμένες ιεραρχήσεις οι οποίες είναι αναπόφευκτες, καθότι εγγενείς, συνυφασμένες με την ίδια τη δραστηριότητα της δημιουργίας.

Μπορούμε να επιζήσουμε στο σημερινό καθεστώς του Πρώτου παγκόσμιου πολιτισμού της Ιστορίας ενώ αποδεχόμαστε την ιεράρχηση που επιβάλλει στη δημιουργία η κλασική τέχνη, για παράδειγμα; Ή μήπως είμαστε αναγκασμένοι να την εγκαταλείψουμε, όπως οφείλουμε να πετάξουμε στα σκουπίδια κάθε πρότυπο, να αποδεχθούμε ότι οποιοδήποτε έργο είναι έργο μόνο και μόνο επειδή το δηλώνει υπευθύνως ο δημιουργός του ή ο επιμελητής του μουσείου που το φιλοξενεί;

Είχα σοκαριστεί πριν από μερικά χρόνια όταν ο τότε διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου είχε δηλώσει στον «Γκάρντιαν» πως θεωρεί ότι το σημαντικότερο έργο που φιλοξενεί στις συλλογές του είναι ένα γλυπτό φτιαγμένο από τα όπλα που παραδόθηκαν μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου στη Μοζαμβίκη. Αν δεχθείς ότι τα γλυπτά του Φειδία αξίζουν μόνο και μόνο επειδή εκφράζουν μια ιστορική στιγμή, την άνοδο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και την επεκτατική πολιτική τού Περικλή, όντως μπορεί να τα θεωρήσεις ισότιμα με τη σύνθεση των υποπολυβόλων από τη Μοζαμβίκη που εκφράζουν μια άλλη ιστορική στιγμή.

Η γλυπτική του Φειδία όμως έχει, δυστυχώς ή ευτυχώς, μία επιπλέον παράμετρο η οποία δεν μπορεί να αναλυθεί στα επιμέρους στοιχεία της, όπως η γλυπτική του Μιχαήλ Άγγελου δεν μπορεί να περιγραφεί απλώς ως η έκφραση μιας μεγάλης στιγμής του καθολικισμού, όπως και η ποίηση του Σεφέρη δεν εξηγείται μόνον από το γεγονός ότι ήταν «Μικρασιάτης αστός», όπως έγραψε ο Στάθης Γουργουρής στα Βιβλιοδρόμιο (15-16 Μαρτίου 2008).

Απάντηση στον Στάθη Γουργουρή
Δεν ξέρω αν το μεταμοντέρνο είναι όπως η καραμέλα της διαιτησίας στο ελληνικό ποδόσφαιρο. Εκείνο που ξέρω είναι ότι το πρόβλημα με το μεταμοντέρνο δεν είναι ούτε «η πολλαπλότητα των προσεγγίσεων» ούτε «ο κριτικός αναστοχασμός παγιωμένων μορφών τέχνης μέσω της επιτέλεσής τους σε νέα πλαίσια», ούτε η ανατροπή των «βολεμένων ειδώλων και των μηχανισμών αναπαραγωγής της αλήθειας», όπως λέει ο Στάθης Γουργουρής στο ίδιο άρθρο (15-16/3/08). Το πρόβλημα με τη μεταμοντέρνα ιδεολογία, γιατί περί ιδεολογίας πρόκειται, είναι ότι εγκλωβίζει την πράξη της δημιουργίας μέσα σε ένα σύμπλεγμα αξιών που προϋπάρχουν από τη χειρονομία του δημιουργού, ισοπεδώνει την ιδιοσυγκρασία της σε ένα σύμπλεγμα συναλλακτικής ισοτιμίας, άρα τη λογοκρίνει με τη χειρότερη μορφή λογοκρισίας, τη λογοκρισία τού «πολιτικώς ορθού».

Μ΄ αυτήν τη λογική όχι μόνον ο Γιάννης Αγγελάκας είναι ισότιμος με τον Σεφέρη, τον οποίο όντως αν μου τον πάρουν αισθάνομαι ότι γκρεμίζομαι στην άβυσσο, αλλά είναι ισότιμος και ο συγγραφέας της τελευταίας προκήρυξης που διανεμήθηκε στο προχθεσινό συλλαλητήριο για το Ασφαλιστικό. Πριν από μερικά χρόνια στη Φλωρεντία αν δεν κάνω λάθος, η κριτική επιτροπή είχε βραβεύσει, είτε κατά λάθος είτε επειδή είχε χιούμορ, ένα αποθηκάκι με σκούπες, σφουγγαρόπανα και απορρυπαντικά ως το σημαντικότερο έργο της έκθεσης επειδή η καθαρίστρια είχε ξεχάσει ανοιχτή την πόρτα.

Το πρόβλημα δεν είναι αν είσαι υπέρ ή εναντίον της παγκοσμιοποίησης. Το πρόβλημα είναι πώς τοποθετείσαι μέσα στο καθεστώς της παγκοσμιοποίησης. Το πρόβλημα είναι αν είσαι υποχρεωμένος να αποδεχθείς τη συνθήκη της γενικευμένης συναλλαγματικής ισοτιμίας, όπως ορίζει η ιδεολογία του μεταμοντέρνου, ή αν μπορείς ακόμη να υποστηρίζεις με το έργο σου τη συνθήκη της δημιουργίας της με τις ιεραρχήσεις και τις ευθύνες που αυτή συνεπάγεται.