Ηθικά διλήμματα

Το κριτήριο των Γερμανών ως προς τη διενέργεια αντιποίνων δεν ήταν ηθικό (εάν δηλαδή ήταν αθώοι ή ένοχοι όσοι εκτελούνταν) αλλά ορθολογικό, κατά πόσον δηλαδή τα αντίποινα ήταν αποτελεσματικά στην καταπολέμηση των ανταρτών. Από αυτήν την άποψη, η αποτελεσματικότητα των αντιποίνων γενικά ήταν αμφίβολη. Οι αντάρτες αποχωρούσαν στα βουνά ή σε άλλες περιοχές και μετά την αποχώρηση των Γερμανών επέστρεφαν ξανά. Παρά τις αιματηρότατες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και τις εκατόμβες αμάχων την άνοιξη-καλοκαίρι του 1944, οι αντάρτες δεν διαλύθηκαν αλλά αντίθετα αυξήθηκαν και ενέτειναν τη δράση τους.

Εάν οι Γερμανοί δεν είχαν ηθικά διλήμματα, δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς το ίδιο και για τους αντάρτες. Με δεδομένη τη λογική των αντιποίνων των κατοχικών στρατευμάτων, τι θα έπρεπε οι αντάρτες να κάνουν; Σε αυτό το καίριο ερώτημα ο Σ. Δορδανάς απαντά με τη δέουσα προσοχή εξετάζοντας κάθε περίπτωση ξεχωριστά. Ο ΕΛΑΣ σε γενικές γραμμές προσπάθησε να προστατεύσει τον πληθυσμό. Όχι, όμως, πάντα, και τότε μερικές φορές το τίμημα ήταν δυσανάλογα υψηλό. Η πιο τραγική περίπτωση ήταν η σφαγή στην Κλεισούρα τον Απρίλιο του 1944, όταν σε αντίποινα για τον θάνατο ενός Γερμανού γιατρού και τον τραυματισμό του οδηγού του οι Γερμανοί εκτέλεσαν 217 πολίτες, στην πλειονότητά τους γυναίκες και παιδιά. Πάντως, η πιο μελανή σελίδα δεν αφορά κάποιες άκαιρες ή άστοχες ενέργειες του ΕΛΑΣ αλλά τη μεταπολεμική δικαιοσύνη στη Γερμανία. Κανένας από τους Γερμανούς αξιωματικούς που διέταξε ή διενήργησε αντίποινα δεν τιμωρήθηκε. Στο πλαίσιο των νέων προτεραιοτήτων που διαμορφώθηκαν στον Ψυχρό Πόλεμο, οι αξιωματικοί απαλλάχθηκαν των βαρύτατων κατηγοριών γιατί τα γερμανικά δικαστήρια θεώρησαν ότι στον βαθμό που οι αντάρτες δεν είχαν την ιδιότητα του εμπόλεμου, οι δυνάμεις κατοχής είχαν το δικαίωμα προσφυγής σε αντίποινα, ακόμα και να εκτελούν αμάχους.

Το βιβλίο του Σ. Δορδανά, καρπός μιας συστηματικής και εξαντλητικής έρευνας, έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό κενό στη βιβλιογραφία για την Κατοχή. Με νηφαλιότητα, προσεκτική διασταύρωση πηγών και στοιχείων, εκτεταμένα αποσπάσματα από διαταγές και μαρτυρίες επιζώντων και αναλυτικούς χάρτες ο συγγραφέας μάς προσφέρει μια ενδελεχή μελέτη για τα αντίποινα στη Μακεδονία και φέρνει στην επιφάνεια μια από τις πιο οδυνηρές πλευρές της Κατοχής.