Ροϊχλίνειος και Σοσάρα ή η τετραχοτόμηση ενός λεξικού

ΒΕΛΘΑΝΔΡΟΣ ΚΑΙ ΧΡΥΣΑΝΤΖΑ, ΛΙΒΙΣΤΡΟΣ
ΚΑΙ ΡΟΔΑΜΝΗ, ΦΛΩΡΙΟΣ ΚΑΙ ΠΛΑΤΖΙΑΦΛΩΡΑ,
ΙΜΠΕΡΙΟΣ ΚΑΙ ΜΑΡΓΑΡΩΝΑ, ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ
ΚΑΙ ΧΡΥΣΟΡΡΟΗ, ΜΟΡΦΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ
ΙΠΠΟΤΙΚΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ, Ή
ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ ΚΑΙ ΑΡΕΤΟΥΣΑ, ΤΩΡΑ ΡΟΪΧΛΙΝΕΙΟΣ
ΚΑΙ ΣΟΣΑΡΑ

Γίνεται να λημματογραφείς τον ροϊχλίνειο, το φυτούλι και τη σοσάρα και να απουσιάζει π.χ. το πασίγνωστο σήμερα αλλά διόλου σημερινό μπλογκ, καθώς και η ελληνική του απόδοση, το ιστολόγιο;

Το πάντρεμα του παλιού με το νέο, η διαχρονία της ελληνικής, έστω σε μικρό της μέρος, ο Ροϊχλίνειος, με κάτι από τον αέρα μεσαιωνικού έπους, και η Σοσάρα, θαρρείς από λαϊκή αυλή του Μεταξουργείου, Σοσάρα όπως Φροσάρα φερειπείν. Όμως πεζή είναι η πραγματικότητα, έτσι και δούμε τα δυο ονόματα γραμμένα με πεζό το αρχικό: ροϊχλίνειος και σοσάρα-πουφ, πάει η ποίηση όλη…

Αν μάλιστα τα συναντήσουμε σε ορθογραφικό λεξικό, χωρίς ερμήνευμα δηλαδή, περνάμε στο χώρο του μυστηρίου, στις πύλες του ανεξήγητου, στον αθέατο κόσμο του Χαρδαβέλα ή στα λιβάδια του Λιακόπουλου.

Η σοσάρα λοιπόν: ψάχνω Μπαμπινιώτη, τίποτα· ψάχνω Τριανταφυλλίδη, τίποτα· μεγάλο Δημητράκο, ούτε· ψάχνω στο ίντερνετ: α, από τα θέματα σος στις εξετάσεις, το κατεξοχήν θέμα σος, η σοσάρα! Λέξη της νεανικής-μαθητικής αργκό δηλαδή, με μόλις 7 εγγραφές στη διαδικτυακή μηχανή αναζήτησης γκουγκλ, λέξη που βρήκε όμως τη θέση της σε ορθογραφικό λεξικό, και μάλιστα επίτομο. Μαζί με τον κατά πολύ γνωστότερο φύτουλα, αλλά και το φυτούλι, τον παλαιότερο σπασίκλα δηλαδή, που κι αυτός λημματογραφείται, όπως και η σπασίκλω, σε χωριστό λήμμα. Κι όταν, από την άλλη, δεν υπάρχει το πολύ πιο γνωστό μπάζο. Δηλαδή υπερβολή; Σίγουρα η γνωστή λεξικογραφική βουλιμία, με αδιαφανείς αρχές, άρα μάλλον η επίσης γνωστή προχειρογραφία. Ή μήπως υπερβολές δικές μου;

Ο ροϊχλίνειος τώρα: κοιτάζω πάλι Μπαμπινιώτη, την πρώτη έκδοση που έχω, τίποτα· και τα άλλα μεγάλα λεξικά, τίποτα· τώρα όμως ούτε στο ίντερνετ, τίποτα απολύτως. Αναζήτησα τότε, όπως όφειλα, την τελευταία έκδοση του μεγάλου Λεξικού Μπαμπινιώτη, και ιδού το φως: «αυτός που αναφέρεται στον Γερμανό ελληνιστή J. Reuchlin»· και παράδειγμα, η ροϊχλίνεια προφορά, που αντιδιαστέλλεται προς την ερασμιακή. Αυτό κι αν είναι υπερβολή… Αλλά ροϊχλίνειος σε επίτομο ορθογραφικό λεξικό δεν είναι απλώς υπερβολή, είναι-και λίγα λέω- λάθος. Και, για να το συνεχίσω τότε: αν ροϊχλίνεια προφορά, ροϊχλίνειος τι θα μπορούσε να ΄ναι; Μήπως «ο σουαρές» (βλ. παρακάτω); Και επίσης, αφού ο ροϊχλίνειος από τον Reuchlin, που μεταγράφεται Ρόυχλιν, με- υ, σύμφωνα και με τον Μπαμπινιώτη (Μπ.), τότε δε θα ΄πρεπε να είναι «ροϋχλίνειος»-όπως κεϋνσιανισμός , από τον Κέυνς (πάλι σύμφωνα και με τον Μπ.);

Ο λόγος για το Ορθογραφικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής του Μπ., το οποίο κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες, λουσμένο, όπως είναι φυσικό, στα φώτα της δημοσιότητας. Έπειτα από το μεγάλο Λεξικό του Μπαμπινιώτη, στην αχρηστεμένη ουσιαστικά από τον ίδιο πρώτη του έκδοση, έπειτα από μια «επανεκτύπωση» με ριζικές αλλαγές και μια λεγόμενη δεύτερη έκδοση, με ακόμα πιο ριζικές αλλαγές· έπειτα από το Λεξικό για το Γραφείο και το Σχολείο, επιτομή ουσιαστικά του Μεγάλου· και από μια επιτομή της επιτομής, ή μια επιτομικότερη επιτομή του Μεγάλου, το Μικρό Λεξικό, ήρθε τώρα, τέταρτο στη σειρά, το Ορθογραφικό, και αναγγέλλεται η έκδοση και πέμπτου, ετυμολογικού. Η τετραχοτόμηση δηλαδή και οσονούπω πενταχοτόμηση ενός λεξικού: ο κομπιούτορας να ΄ναι καλά, που τον ταΐζουμε όλες τις λέξεις, και ιδού λημματολόγιο νέο, βαλμένο μία έτσι, μια αλλιώς, οριζοντίως, διαγωνίως και καθέτως, κι έχουμε όσα λεξικά ποθεί η ψυχή μας: για κοντινές εξορμήσεις στο βουνό, για κοντινές εξορμήσεις στη θάλασσα, για μακρινά ταξίδια αεροπορικώς, για υπερπόντια ακτοπλοϊκώς, για την κουζίνα και το μπάνιο, για τη βεράντα και τον κήπο κ.ο.κ.

Αλλά πώς παρουσιάζεται το καινούριο, το Ορθογραφικό Λεξικό; πώς αιτιολογείται η έκδοσή του; «Εξηγεί και διδάσκει την ορθογραφία», αυτό είναι το διαφημιστικό σλόγκαν: «συλλάβαμε την ιδέα και δουλέψαμε σκληρά» γράφει ο συντάκτης του, έτσι, στο α΄ πληθυντικό παντού, «για να δώσουμε ένα Ειδικό [κεφαλαίο Ε!] Ορθογραφικό Λεξικό, στο οποίο να εξηγείται και να διδάσκεται συγχρόνως η ορθογραφία της Ελληνικής»: να εξηγείται; και να διδάσκεται; Πώς; Με τα «3.500 ορθογραφικά σχόλια για τη σωστή ορθογραφία των λέξεων» ίσως. Που από αυτά τα περισσότερα αφορούν την αντιδιαστολή προς την μπαμπινιωτική ορθογραφία, όπως αποτυπώθηκε στο Μεγάλο. Μα και το Μεγάλο Λεξικό έχει δεν ξέρω πόσες χιλιάδες σχόλια, σίγουρα και εύλογα πολύ περισσότερες από το Ορθογραφικό. Εκείνο δηλαδή δεν εξηγεί και δεν διδάσκει;

Γιατί λοιπόν το Ορθογραφικό δεν είναι, γιατί να μην είναι απλώς ένα όντως επίτομο ορθογραφικό λεξικό, πολύτιμο με τα σχόλιά του κτλ.; Γιατί κάτι τέτοιο θα απαιτούσε όντως «σκληρή δουλειά», περισσότερη από το τάισμα του υπολογιστή π.χ., όπως θα δούμε παρακάτω, οπότε κι έχουμε απλώς το ερζάτς του Μεγάλου, ίσως και σε ακόμα πιο αδόκιμη εκδοχή, όσον αφορά το λημματολόγιο.

Και το λημματολόγιο είναι αυτό που χαρακτηρίζει καταρχήν ένα λεξικό, πόσο μάλλον, ή κυρίως, ένα ορθογραφικό λεξικό.

Αν λοιπόν (και) αυτό το λεξικό εξηγεί και διδάσκει όσο τουλάχιστον το Μεγάλο, ή αν εγκαταλείψουμε επιτέλους το σχετικό διαφημιστικό εύρημα, πού αλλού βασίστηκε η προβολή του Ορθογραφικού; στο πώς γράφονται και πώς «θα έπρεπε» να γράφονται οι λέξεις.

Γινόμαστε αφόρητα ανιαροί-ας μου επιτραπεί κι εμένα τώρα το α΄ πληθυντικό, παρότι δεν είναι της μεγαλοπρεπείας, ίσα ίσα απηχεί ευτυχώς μια πραγματικότητα: όπως έχω ξαναγράψει, όλο και πιο συστηματικός εμφανίζεται ο αντίλογος, π.χ. στο διαδίκτυο, από νεότερους επιστήμονες, φιλολόγους και γλωσσολόγους, τεκμηριωμένος αντίλογος στο μπαμπινιωτικό οικοδόμημα, ιδίως το ορθογραφικό. Γινόμαστε λοιπόν ανιαροί, γράφοντας τα ίδια και τα ίδια, προσωπικά όλο και με μεγαλύτερη δυσφορία καταπιάνομαι με τα μπαμπινιωτικά έργα, ίδια και απαράλλαχτα στην ουσία, αλλά ντυμένα μία έτσι, μια αλλιώς, ανάλογα με τις εκάστοτε προτεραιότητες και σκοπιμότητες, με το εκάστοτε ακροατήριο.