Ο εμφύλιος μασκαράς

ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ, Η ΚΑΧΥΠΟΨΙΑ
ΤΩΝ ΚΡΑΤΟΥΝΤΩΝ ΚΑΙ ΜΑΛΙΣΤΑ ΣΕ ΜΙΑΝ ΕΠΑΡΧΙΑΚΗ ΠΟΛΗ ΟΠΩΣ Η ΓΕΝΕΘΛΙΑ ΠΟΛΗ ΜΟΥ, ΟΙ ΑΠΟΚΡΙΕΣ ΠΕΡΙΟΡΙΖΟΝΤΑΝ ΣΤΑ ΣΤΕΝΑ, ΚΛΕΙΣΤΑ ΔΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΣΠΙΤΙΩΝ ΚΑΙ ΣΠΑΝΙΟΤΕΡΑ ΣΤΙΣ ΑΥΛΕΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΜΑΚΡΙΝΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ. ΗΤΑΝ ΡΗΤΑ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΟΙ ΟΙ ΜΑΣΚΑΡΑΔΕΣ
Το καθεστώς φοβόταν πως πίσω από έναν μασκαρά, πίσω από μια αυτοσχέδια μάσκα (πού τότε προσωπίδες έστω χάρτινες, οι πλαστικές ήταν μελλοντική εφεύρεση), πίσω από ένα μαντίλι, ένα πυκνό βέλο, πίσω από ένα καρβουνισμένο πρόσωπο, μπορεί να κρυβόταν ένας «προδότης της πατρίδας», ένας μητραλoίας ή ένας από τους κρυβόμενους και καταζητούμενους «κατσαπλιάδες», κάποιος εαμοβούργαρος φονιάς. Τόσο που εμείς τα παιδιά της Κατοχής μόνο από αφηγήσεις ξέραμε κάτι για παραδοσιακές απόκριες, γκαμήλες, γαϊτανάκια και γαϊδουράκια, για υπαίθρια γλέντια και δημόσιους χορούς με μεταμφιεσμένους, με γειτονιές να ξενυχτάνε υποδεχόμενες παρέες μασκαράδων, με κεράσματα, πειράγματα και λυτρωτικές βωμολοχίες, κενώσεις μιας συμπιεσμένης επαρχιακής ηθικολογικής ζωής, εκτονώσεις και εκρήξεις ακόμη και ερωτικών παθών.

Μετά το τέλος του Εμφυλίου και στις πρώτες Απόκριες του 1950, δειλά, σιωπηρά, όχι πάντα

Εκείνη την τραγική εποχή του Εμφυλίου ανθούσε ακόμη, σπάνιο αλλά ανθεκτικό, το λουλούδι της φιλίας και της ανθρωπιάς

με άρση της απαγόρευσης αλλά με χαλαρή ανοχή της Αστυνομίας, φάνηκαν οι πρώτοι μασκαράδες στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, στις πλατείες και στα σταυροδρόμια. Κυριαρχούσε το γαϊτανάκι. Παρέες- παρέες από τις γειτονιές, αγόρια και κορίτσια αλλά και μεσήλικοι που νοσταλγούσαν ό,τι είχε για χρόνια στερηθεί το κέφι των ημερών, μεταμφιεσμένοι με αυτοσχέδια, φτωχά συνήθως, ρούχα του μπαούλου, με έναν γεροδεμένο νέο να κρατάει το κοντάρι, έστηναν το γαϊτανάκι στο τρίστρατο και η χαρούμενη παρέα κρατώντας τις πολύχρωμες κορδέλες που ξεκινούσαν από την κορυφή του κονταριού χορεύοντας και στροβιλιζόμενοι ανά ζεύγη, έμπλεκαν τις κορδέλες και ύστερα ανάστροφα, σαν την αρχαία χορική αντιστροφή ξέμπλεκαν, χωρίζονταν και πήγαιναν παρακάτω. Αν θυμάμαι καλά, είχε επέμβει ένας ηλίθιος χωροφύλακας και είχε σε κάποια ομάδα απαγορεύσει να τραγουδούν το πατροπαράδοτο τραγουδάκι «στης ακρίβειας, άντε μπρε, στης ακρίβειας τον καιρό», με την αιτιολογία ότι το τραγούδι ασκούσε πολιτική κριτική στα οικονομικά της κυβέρνησης!

Μια κάποια πάντως νομιμοποίηση είχε δώσει και ο δήμαρχος της πόλης, αφού η φιλαρμονική του δήμου περιερχόταν στην πόλη και παιάνιζε δημώδη αλλά και λάτιν, που ήταν της μόδας τότε ( π.χ. «οι τρεις καμπαλέρος γνωστοί στους βακέρος») τραγούδια, διασκευασμένα για μπάντα χάλκινων.

Θυμάμαι επίσης πως ένα ταξί, το μοναδικό τότε στην πόλη, εφοδιασμένο με μεγάφωνο, τεράστιο χωνί, διαφήμιζε τον επίσημο, υπό την αιγίδα του δήμου χορό με «σεμνή μεταμφίεση, με ακάλυπτο πρόσωπο» στο χοροδιδασκαλείο του Τσακνιά, του πατέρα του σημαντικού αργότερα φίλου μακαρίτη φέυ πλέον ποιητή και μεταφραστή Σπύρου Τσακνιά. Σ΄ αυτό το χοροδιδασκαλείο είχαν μάθει παλιότερα οι μανάδες μας ταγκό, βαλς και φοξ τροτ. Συνήθως η ζωντανή μουσική σ΄ αυτές τις δημόσιες μουσικοχορευτικές συναθροίσεις εκτελείτο από τη μοναδική ορχήστρα της πόλης που αποτελείτο από μία και μοναδική οικογένεια, τους αδελφούς (και γιους) Γκόλφη, που ήταν και οι μοναδικοί ιδιωτικοί δάσκαλοι των πλούσιων τέκνων της πόλης και κυρίως των δεσποινίδων που αποκτούσαν ως προικώο και το «πιάνο»!

Εκείνη λοιπόν την πρώτη χρονιά της διστακτικής Αποκριάς, της δειλής και συγκρατημένης, συνέβη κάτι πρωτοφανές, που πρώτη φορά τώρα το αφηγούμαι. Δυστυχώς, οι πρωταγωνιστές του δεν υπάρχουν πια. Αν θέλετε λοιπόν το πιστεύετε, μάρτυρες δεν έχω.

Αν το αφηγούμαι τώρα είναι για να δείξω πως πίσω σε την τραγική εκείνη εποχή ανθούσε ακόμη, σπάνιο αλλά ανθεκτικό, το λουλούδι της φιλίας και της ανθρωπιάς.

Στις φυλακές της πόλης καταδικασμένος σε ισόβια ήταν ένας πρώην αντάρτης του Άρη Βελουχιώτη που καταγόταν από ένα χωριό της Ευρυτανίας, νομίζω τον Άγιο Γεώργιο. Το ΄φερε η τύχη να υπηρετεί ως δεσμοφύλακας στις φυλακές ένας συγχωριανός του και συμμαθητής του στο δημοτικό, θα ΄λεγα προπολεμικός φίλος του. Ο δεσμοφύλακας, χωρίς να έχει εμπλοκή στα αντιστασιακά και τα εμφυλιακά, πράγμα που είχε σαφώς μετρήσει για να διοριστεί σε τέτοια «υπεύθυνη» για το καθεστώς θέση, γνώριζε ότι ο κρατούμενος φίλος του δεν είχε διαπράξει κανένα από τα εγκλήματα για τα οποία τον είχαν ρίξει στην ισόβια κάθειρξη. Λαϊκά παιδιά τα περισσότερα που ασκούσαν το δύστροπο επάγγελμα του δεσμοφύλακα, είχαν, φαίνεται, αποδεχθεί την ανεκτική συμπεριφορά του συναδέλφου τους προς τον αμετανόητο «κατσαπλιά».

Όταν οι κρατούμενοι έβγαιναν στο προαύλιο για ξεμούδιασμα και φυσική αγωγή, ο δεσμοφύλακας είχε την ευκαιρία να πλησιάζει τον συχωριανό ισοβίτη και να θυμούνται τα παλιά. Συχνά μετέφερε και προσωπικά προφορικά μηνύματα στη μητέρα του κατάδικου, η οποία ερχόταν κάθε δεκαπέντε μέρες από το χωριό με το καλάθι με τη λαχανόπιτα, τα αυγά και το ζυμωτό ψωμί. Ό,τι ο ισοβίτης δεν μπορούσε να πει στο σύρμα, το μετέφερε ο δεσμοφύλακας ξεπροβοδίζοντας τη γριούλα έως τη σιδερένια εξώπορτα.

Εκείνον λοιπόν το Μάρτη του 1950 ο ισοβίτης εξέφρασε την επιθυμία του στον συχωριανό του να γινόταν κάτι στη φυλακή τις Απόκριες, ένα γλέντι, ένας χορός, λίγο κέφι. Το πράγμα σκόνταψε στον διευθυντή της φυλακής, όταν ο υπάλληλος το εισηγήθηκε. Και τότε έπεσε το τολμηρό σχέδιο. Εδώ πρέπει να πω πως όχι μόνο ο διευθυντής, αλλά και όλο το προσωπικό της φυλακής μπήκαν στο παιχνίδι – από τα ακατανόητα, τα τρελά αυτού του τόπου. Ο ισοβίτης και ο δεσμοφύλακας πριν από τον πόλεμο στο χωριό τους, έφηβοι, είχαν μετάσχει στην «γκαμήλα», ένας μπρος, πίσω από το κεφάλι του «ζώου», και ο άλλος πίσω του, τα πίσω πόδια και η καμπούρα που σχημάτιζε το κεφάλι του σκεπασμένο από μια καφετιά φλοκάτη. Τα γκέμια τότε του κρατούσε ένας άλλος συχωριανός που είχε τουφεκιστεί στην Κατοχή από τους Ιταλούς.

Πρότειναν λοιπόν να ξαναβγούν στους δρόμους της πόλης, ισοβίτης και δεσμοφύλακας και να μαζέψουν χρήματα για να εικονογραφηθεί το παρεκκλήσι των φυλακών. Είχε βρεθεί και ο αγιογράφος, ένας επίσης κατάδικος, ποινικός αυτός, που χρειαζόταν πινέλα, χρώματα, λάδια και χάρακα, διαβήτη, δοχεία ανάμειξης και, κυρίως, φωτογραφίες αγιογραφιών, να έχει μπούσουλα για να μην ξεφύγει από το τυπολόγιο, το ύφος και την τάξη.

Ολόκληρη η φυλακή, δεσμώτες και δεσμοφύλακες, ρίχτηκαν στη δουλειά. Βρέθηκε φλοκάτη, βάφτηκε καφετιά, στο χρώμα της γκαμήλας. Με παπιέ μασέ, με βρεγμένες εφημερίδες, φτιάχτηκε το κεφάλι της γκαμήλας. Μπήκε το κουδούνι στο λαιμό της, προσαρμόστηκαν τα γκέμια και επιστρατεύτηκε ένας γυφτάκος που είχε φυλακιστεί για μικροκλοπές, κάτοικος της γειτονιάς της πόλης όπου κατοικούσαν μόνιμοι Αθίγγανοι δημότες, στον Σλα Μαχαλά, να κρατάει τα γκέμια και να οδηγεί και μέσα σ΄ ένα κασκέτο να μαζεύει τις δεκάρες.

Τον μόνο όρο που έβαλε ο διευθυντής ήταν να μη χαθεί, δα, η σχέση και ο κρατούμενος να φοράει χειροπέδες (κάτω από τη φλοκάτη της γκαμήλας δεν θα φαίνονταν) και μ΄ ένα μακρύ σκοινί τα χέρια του δεμένα να εξαρτώνται από τη ζώνη του προπορευόμενου (κεφαλή, μπροστινά πόδια) δεσμοφύλακα. Έτσι βγήκαν στην πόλη. Κανένας δεν υποπτεύτηκε τίποτε. Η ύπαρξη του μικρού Γύφτου εξελήφθη ως πρωτοβουλία των Αθίγγανων που συχνά αναλάμβαναν τέτοιες δουλειές: αυτοί κρατούσαν το καπάκι του φερέτρου στις κηδείες, αυτοί κουβαλούσαν τον επιτάφιο κατά την περιφορά του, αυτοί μάζευαν την μπάλα στο γήπεδο, όταν μια ψηλοκρεμαστή την έστελνε εκτός των τειχών.