Συγγραφείς κι επαναστάτες

Άραγε υπάρχουν πια αγνοί επαναστάτες; Αυτό το ερώτημα ξανατίθεται στο έργο των Λατινοαμερικανών συγγραφέων, σε μια εποχή μάλιστα όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί φαίνεται να εδραιώνονται στην πολύπαθη Κεντρική και Νότια Αμερική. Ώριμοι και νέοι μυθιστοριογράφοι αναστοχάζονται τον ρόλο των αντάρτικων κινημάτων που έδρασαν στην περιοχή, και κυρίως τον ρόλο των ηγετών τους, σε μια προσπάθεια να ερμηνεύσουν την παθολογία των κοινωνιών τους. Κοινωνιών οι οποίες πίστεψαν ότι θα έλυναν τα προβλήματά τους με τρομονόμους και επιτροπές αλήθειας, όμως ταλανίζονται ακόμη από τις τεράστιες ανισότητες, τη διαφθορά και την εγκληματικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο 80χρονος Μεξικανός Κάρλος Φουέντες γράφει ένα μυθιστόρημα ( Αχιλλέας ή ο γκεριγιέρο και ο δολοφόνος ) για τον Κολομβιανό αντάρτη Κάρλος Πισάρο, «έναν αγνό μεταξύ των διαπλεκόμενων», ο οποίος δολοφονήθηκε τη δεκαετία του ΄80 όταν, αποφασίζοντας να αποδεχθεί το παιχνίδι του κοινοβουλευτισμού, έθεσε υποψηφιότητα για την προεδρία της χώρας του. Ούτε είναι τυχαίο ότι ο 58χρονος Πάκο Ιγκνάσιο Τάιμπο ΙΙ, ο οποίος έγραψε τη βιογραφία του Τσε (Κέδρος) αλλά και ένα περίφημο μυθιστόρημα εναλλάξ με τον υποδιοικητή Μάρκος των Ζαπατίστας, για τον βρώμικο πόλεμο της μεξικανικής κυβέρνησης εναντίον της Αριστεράς ( Ανήσυχοι νεκροί, Άγρα), μόλις κυκλοφόρησε μια αφηγηματική βιογραφία του Πάντσο Βίγια. Ο Ντοροτέο Αράγκο (1878-1923) όπως ήταν το όνομά του, έδρασε στον μεξικανικό Βορρά ζητώντας γη και ελευθερία αλλά παγιδεύτηκε σε συμβιβασμούς, την ίδια περίοδο που ο ινδιάνικης καταγωγής Εμιλιάνο Ζαπάτα (1879-1919)«άντρας της σιωπής και του μυστηρίου» κατά τον θαυμαστή του, Φουέντες- προσπαθούσε να εφαρμόσει αγροτικές μεταρρυθμίσεις στον Νότο. Φυσικά, και οι δύο αυτοί ήρωες της Μεξικανικής Επανάστασης δολοφονήθηκαν… Στο ίδιο ρεύμα, το «χρυσό παιδί» των περουβιανών γραμμάτων, ο 32χρονος Σαντιάγο Ρονκαλιόλο ταράζει τα νερά με το ντοκουμενταρισμένο πορτρέτο του 74χρονου σήμερα Αμπιμαέλ Γκουσμάν, ηγέτη του μαοϊκού Φωτεινού Μονοπατιού, του πλέον αιμοσταγούς αντάρτικου (σε σύγκριση και με το κίνημα Τουπάκ Αμάρου) κατά την περίοδο 1980-90. Καθηγητής Φιλοσοφίας που μπορούσε να κινητοποιήσει 100.000 “πιστούς” με ματσέτες, ο Γκουσμάν αυτοχαρακτηρίζεται ως «το τέταρτο ξίφος» (…του μαρξισμού, μετά τον Μαρξ, τον Λένιν και τον Μάο) και εκτίει ποινή ισοβίων από το 1992. Αυτή η αποκαλυπτική βιογραφία (La cuarta espada, εκδ. Random Ηouse) συμπληρώνει το μυθιστόρημα Κόκκινος Απρίλης (Καστανιώτης) με το οποίο ο Ρονκαλιόλο προβληματίζεται πάνω στην κληρονομιά της βίας που επιβιώνει στη Λατινική Αμερική μετά τον εκφυλισμό της ένοπλης πάλης. Γιατί όλα αυτά τα βιβλία; Στην Ευρώπη, με ελάχιστες- και ελληνικές- εξαιρέσεις, αποτελούν παρελθόν. Όταν όμως διασχίσεις τον Ατλαντικό καταλαβαίνεις ότι εκεί-σε αντίθεση με τη Ρωσία του Πούτιν- το κεφάλαιο «επανάσταση» δεν έχει κλείσει. Το ζητούμενο είναι η μορφή της. «Η επανάσταση του 21ου αιώνα», γράφει ο Φουέντες, «θα συνίσταται στο να δώσει αξία στη διαφορά, είτε εθνική είναι αυτή, είτε πολιτική, είτε θρησκευτική, σεξουαλική, πολιτισμική ή…». «Ο υποδιοικητής Μάρκος μπορεί να παραμένει αγνός, αλλά είναι χαζός. Τον γνώριζα πολύ προτού φορέσει την κουκούλα. Το όνομά του είναι Σεμπαστιέν Γκιγιέμ και είναι ξανθός σαν τον Κέβιν Κόστνερ· με μια πολύ άσχημη μεγάλη μύτη». Είναι τα λόγια του διάσημου Φουέντες τον οποίο συναντήσαμε στην Πόλη του Μεξικού μαζί με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη, στο πλαίσιο του δεύτερου κύκλου της σειράς πορτρέτων- ντοκιμαντέρ «Οι κεραίες της εποχής μας» (παραγωγή S.Μ. ΑRΤ, σκην. Α. Καρακάσης, Α. Κοβότσος, φωτογρ. Δ. Κορδελάς). Ο Μάρκος, λέει, «υπονομεύει την υπόθεση της Αριστεράς διότι τη διασπά. Στην αρχή, το 1994, όταν ξεσηκώθηκαν οι ινδιάνικες κοινότητες της επαρχίας Τσιάπας, (θυμάστε το σύνθημα “Οι Ζαπατίστας είναι στρατιώτες για να μην υπάρχουν στρατιώτες”;) ο ρόλος του κοντά στους αδικημένους ήταν κομβικός, όμως δεν είναι πια, αφού τώρα εκπροσωπούνται μόνες τους». Απ΄ τη μεριά του, ο Ρονκαλιόλο τόνιζε: «Αυτό που μού αρέσει, είναι ότι κατάφερε να εξασφαλίσει την προβολή των θέσεών του στα ΜΜΕ χωρίς να χυθεί αίμα. Ωστόσο, έπειτα από τόσα χρόνια ο Μάρκος εξακολουθεί να είναι αντιμέτωπος με το ίδιο πρόβλημα: πώς μπορείς να αλλάξεις τη ζωή των ανθρώπων πραγματικά, και όχι μόνο σε συμβολικό επίπεδο. Δεν νομίζω με δυο λόγια πως είμαστε τόσο γενναιόδωροι όσο θα χρειαζόταν για να έχουμε κομμουνισμό, γι΄ αυτό και εμπιστεύομαι τη δημοκρατία». Τελικά, είναι πολλοί οι μυθιστοριογράφοι που ασχολήθηκαν με το φαινόμενο των επαναστατικών κινημάτων. Κι από τότε που ο Ντοστογιέφσκι έγραψε τους Δαιμονισμένους, οι περισσότεροι (Βάργκας Λιόσα, Σεμπρούν, Σάσα, Μανσέτ κ.ά.) μπόρεσαν να αναδείξουν αλήθειες που εμπλούτισαν τα συμπεράσματα των ιστορικών (λ.χ. Χόμπσμπωμ), πολιτικών επιστημόνων ή φιλοσόφων. Η παράδοση συνεχίζεται με τους νέους Χιλιανούς Κάρλος Φραντζ και Σέρχιο Μισάνα.

– Θα διεκδικούσατε ποτέ μια κυβερνητική θέση προκειμένου να προωθήσετε την υπόθεση της αλλαγής και της δικαιοσύνης όπως έκαναν λ.χ. ο Βάργκας Λιόσα ή ο Χάβελ; ρώτησα τον Φουέντες. «Με τίποτα» απάντησε. «Η δύναμη της γραφής είναι η πιο αποτελεσματική»! Γέλασα. Όμως τα πλήθη που τον σταματούσαν για να του σφίξουν το χέρι καθώς βολτάριζε στους δρόμους της Πόλης του Μεξικού, με διέψευσαν. Εντυπωσιακό.