Κένωση και μετακένωση

ΜΕ ΤΗ ΣΚΗΝΙΚΗ «ΑΝΑΓΝΩΣΗ» ΤΗΣ «ΗΜΕΡΗΣ»
ΤΟΥ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΕΥΤΕΡΗ
ΒΟΓΙΑΤΖΗ ΞΑΝΑΤΙΘΕΤΑΙ, ΚΑΙ ΜΑΛΙΣΤΑ
ΚΑΙΡΙΑ, ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΚΑΤΑ ΠΟΣΟ Η ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗ
ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ, ΟΠΟΙΑΣ ΜΟΡΦΗΣ,
ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ Ή ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΚΗΣ, ΣΕ ΤΡΙΤΟ
ΑΦΗΓΟΥΜΕΝΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ή ΣΕ ΠΡΩΤΟ, ΕΙΝΑΙ
ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΜΕΤΑΠΟΙΗΘΕΙ ΧΩΡΙΣ ΝΑ
ΔΙΑΣΚΕΥΑΣΤΕΙ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΑ ΣΕ ΣΚΗΝΙΚΑ
ΠΡΟΣΛΗΨΙΜΟ ΚΕΙΜΕΝΟ, ΣΕ ΠΑΡΑΣΤΑΣΙΜΗ
ΜΙΜΗΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ
Γνωρίζω πως το πράγμα σήμερα έχει πάρει μορφή καταιγίδας, ο καθένας ορμά σε ένα κλασικό, νεοκλασικό, αλλά και μοντέρνο διάσημο κείμενο και το μετατρέπει σε σκηνικό μονόλογο.

Προσωπικά παρ΄ ότι έχω θεωρητικές αντιρρήσεις, σεβόμενος και την αυτονομία των λογοτεχνικών ειδών αλλά και τη βούληση των συγγραφέων (αφού δηλαδή έχουν την ελευθερία να εκφραστούν σ΄ όποιο είδος επιθυμούν, αν διάλεξαν την πεζογραφική μορφή, δεν σημαίνει αυτό πως αυτή θεώρησαν προσφορότερη για να μεταφέρει στο χαρτί κι όχι στη σκηνή τα πλάσματα της φαντασίας τους;), δέχτηκα κάθε απόπειρα που με έπεισε, έστω κι αν χρειάστηκε να κάνω παραχωρήσεις προδίδοντας τις αρχές μου. Είναι γνωστό άλλωστε πως δεν διαφωνώ ούτε με τις διασκευές ούτε με τους εκσυγχρονισμούς, αρκεί η αλλαγή άξονα να μην αφίσταται από το πνεύμα του κειμένου και να μην αλλοιώνει το χαρακτηρολογικό τυπολόγιο του συγγραφέα.

Ο Ντοστογιέφσκι έχει, και στη χώρα του και στην Ευρώπη, στο θέατρο, στο σινεμά και στην τηλεόραση, τροφοδοτήσει δεκάδες μεταφορές σ΄ αυτά τα μέσα. Εδώ έχουμε δει διασκευασμένα τα μεγάλα μυθιστορήματα του μείζονος αυτού ποιητή ανθρώπων. Και τους Ταπεινούς και καταφρονεμένους ήδη από τον Βεάκη διασκευασμένους στην περίοδο Φώτου Πολίτη στο Εθνικό και τον Ηλίθιο (πρώτα από Σκουλούδη, πρόσφατα από Κυριακίδη- Λιβαθινό) και τον Έφηβο από τον Λιγνάδη και το Έγκλημα και Τιμωρία (διασκευή γαλλικής διασκευής από τον Σεβαστίκογλου, πρόσφατα από τον Γ. Βούρο) και τους Αδελφούς Καραμαζώφ και τους

info

«Η ήμερη» του Ντοστογιέφσκι στο Θέατρο Οδού Κυκλάδων (Κυκλάδων 11-Κεφαλληνίας, Κυψέλη, τηλ. 210-8217.877)

Δαιμονισμένους από τη Λυμπεροπούλου και το Υπόγειο από τον Τσάγκα και το Χωριό Στεπαντσίκοβο από τον Πρεβελάκη και το Ημερολόγιο ενός γελοίου από την Πατεράκη και άλλες ουκ έστι αριθμός.

Τα περισσότερα πέτυχαν σκηνικά όχι διότι διέσωζαν το πνεύμα του μεγάλου Ρώσου καταραμένου και μυστικού (και μόνο αυτό το μάγμα είναι δυσπρόσιτο στη σκηνική του εκμετάλλευση) αλλά διότι είτε γοήτευαν με την ρεαλιστική αφήγηση του αφηγηματικού μύθου είτε διότι κατόρθωναν να σαγηνεύουν με την επιτυχή αναπαράσταση της εποχής, της μόδας, του τυπολογίου και της πινακοθήκης των μορφών, των χαρακτήρων και ταξικών εκπροσώπων αυτής της εποχής. Συχνά οι διασκευές αυτές έδιναν την ευκαιρία σε μεγάλους Έλληνες ηθοποιούς να ενσαρκώσουν σπουδαίους ρόλους, όχι πάντα βαθείς, αφού τους έλειπε η φιλοσοφική και ιδεολογική στήριξη, το συγγραφικό μάτι και το σχόλιό του, αλλά δραματικά στέρεους ως αυτόνομα σκηνικά πλάσματα.

Όσοι είχαν την τύχη να χαρούν αυτές τις ερμηνείες θα τους μείνουν αξέχαστες οι φιγούρες, οι στάσεις και ο χειρονομημένος λόγος του Κατράκη, του Καρούσου, της Χατζηαργύρη, του Κωτσόπουλου, της Κατσέλη («Ηλίθιος»), του Αλεξανδράκη (Ρασκόλνικοφ), του Τσάγκα («Υπόγειο») του Δ. Λιγνάδη («Έφηβος» ερμηνεία που ο ίδιος μαζί με άλλους την ίδια εποχή έφτυσα κυριολεκτικά!), του Βόκοβιτς («Στεπαντσίκοβο»), του μακαρίτη Δαβή («Γελοίο»), του Ανδρέου, του Παπανικολάου, της Ναυπλιώτη, του Ήμελλου («Ηλίθιος» 2007-8). Αναφέρω και δύο διασκευές κεφαλαίων ντοστογιεφσκικών μυθιστορημάτων, τους Δίκαιους του Καμί (μια από τις σημαντικότερες υποκρίσεις του Μυράτ) και το Στα χέρια του ζωντανού θεού του Πρεβελάκη.

Η Ήμερη του Ντοστογιέφσκι είναι μια νουβέλα που πήγασε από δύο αυτοκτονίες του αστυνομικού δελτίου. Και έχει ενδιαφέρον το γεγονός για να διαπιστώσει κανείς πως η πραγματικότητα (όσο κι αν ο Ντοστογιέφσκι πιστεύει ότι είναι πάντα ισχνότερη από την τέχνη που την μιμείται) μεταστοιχειώνεται σε έργο τέχνης, πώς αλλάζουν οι άξονες της αφήγησης, πώς ερμηνεύονται τα κίνητρα και οι σκοποί των δρώντων προσώπων, πώς η τετριμμένη καθημερινότητα γίνεται πνευματικό τοπίο με συγκρούσεις, σχέσεις και αξίες που υπερβαίνουν το σύνηθες και παίρνουν καθολικό χαρακτήρα.

Η νουβέλα του Ντοστογιέφσκι είναι η ιστορία και το τραγικό τέλος ενός γάμου. Τι απλούστερο, τι πιο συνηθισμένο! Ένας μονόχνωτος άνθρωπος, βαθιά ταπεινωμένος, σχεδόν με το στίγμα της γενικής απόρριψης, αποσυνάγωγος, απομονωμένος, που μισεί τον κόσμο τον οποίο θεωρεί συλλήβδην υπεύθυνο για την προσβολή της αξιοπρέπειάς του, ασκεί το επάγγελμα του ενεχυροδανειστή για να του δίνεται η ευκαιρία να βλέπει να προστρέχουν σ΄ αυτόν και να εκποιούν τα τιμαλφή τους συνάνθρωποι που η ζωή τους γύρισε ανάποδα κι έτσι να τους «εκδικείται», συνάπτει γάμο με μια ανέστια, ορφανή, άνεργη κοπελίτσα (τους χωρίζουν 26 χρόνια), που εν πρώτοις του δημιουργεί την εντύπωση πως θα του δώσει την ευκαιρία να την πλάσει κατά το δοκούν. Και της δημιουργεί μια κόλαση με τον αυταρχισμό του στην πράξη και την τυραννική του σιωπή. Αυτή η σιωπή επιβάλλει μια σιωπή και στο αθώο επιφανειακά πλάσμα που συζεύκτηκε, σιωπή που θα εξελιχτεί σε ανταρσία, όταν το άπραγο κοριτσάκι ως γυναίκα νιώθει να ταπεινώνεται.

Όταν εκατέρωθεν δημιουργείται μια βίαιη διάθεση για φόνο, τυχαία αλλά καθοριστικά σπάει η σιωπή και ανοίγεται ένας χώρος αγαπητικής προσέγγισης. Η έπαρση του ταπεινωμένου δειλού, εκδικητικού συζύγου θα μεταλλαχθεί σε μετάνοια και η φοβία της παιδίσκης μπροστά στον μεγάλο γκρεμό της αγάπης ως ενός άγνωστου αβυσσαλέου αισθήματος, θα επιλέξει μια πλήρωση ζωής στην άλλη όχθη, στην άλλη ζωή.

Το κείμενο του Ντοστογιέφσκι αν δεν αναγνωστεί με γνώμονα την ορθόδοξη θεολογία καταντάει ένα συγκεχυμένο ψυχολογικό αίνιγμα.

Εδώ ανοίγω μια σχεδόν άσχετη παρένθεση που προκλήθηκε στη σκέψη μου απολύτως συνειρμικά. Ο στρατηγός Μακρυγιάννης σε όλη τη διάρκεια του αγώνα πέρα από την αγωνιστική του δράση επαγγελλόταν τον ενεχυροδανειστή. Η μεγάλη περιουσία του, κτηματική, σ΄ αυτή του την ιδιότητα οφειλόταν. Ε, λοιπόν σ΄ αυτόν τον μανικό ορθόδοξο χρωστάμε έναν εκπληκτικό ορισμό: «Η ψυχή είναι το αμανάτι του Θεού»- όπου αμανάτι γράψε ενέχυρο! Ο Ντοστογιέφσκι έδωσε στη νουβέλα του μορφή μονολόγου. Ο συντετριμμένος, άναυδος από τα τετελεσμένα γεγονότα, μπρος στο απροσδόκητο αιφνίδιο γεγονός της αυτοκτονίας της νεαράς του συζύγου τη στιγμή που ανοιγόταν πλέον μέσα από την αμοιβαία άκρα ταπείνωση, τη μετάνοια και την κένωση η προοπτική της αγάπης, λίγη ώρα μετά το απονενοημένο διάβημα, με την νεκρή στο τραπέζι του χαρτοπαιγνίου, προσπαθεί να καταλάβει. Αυτή η δημόσια εξομολόγηση, ο τρόμος μπροστά στην επερχόμενη ακάθεκτη μοναξιά, είναι ένα αφηγηματικό κατόρθωμα αναλυτικής μεθόδου. Μισόν αιώνα πριν από το φροϋδικό ντιβάνι και με αναλυτή τον αναγνώστη ή το θεατρικό κοινό, ο αναλυόμενος ήρωας καταβυθίζεται στα έγκατα και αναζητεί τη ρίζα της τραγωδίας του. Όπως σ΄ όλα τα έργα του Ντοστογιέφσκι, κεντρικό θέμα είναι η ενοχή, η τιμωρία και η αυτομαστίγωση, η πορεία από το έγκλημα στην ενοχή και απ΄ εκεί στη μετάνοια, την κένωση και την μοναξιά ενώπιον του Θεού, του ζώντος. Προσωπικά πιστεύω πως η αναλυτική σκέψη αυτών των κειμένων είναι άκρως αντιθεατρική. Ο δραστικός λόγος του θεάτρου είναι πυκνός για να είναι αποτελεσματικός και να προκαλεί συναισθηματικές αντιδράσεις. Ο αναλυτικός λόγος ακόμη και στο θέατρο των ιδεών (Ίψεν) ποτέ δεν γίνεται εξαντλητικός, σπάει με τον διάλογο και ποτέ δεν προκαλεί κόπωση στον θεατή ή, το χειρότερο, πλήξη.

Η Ήμερη είναι κείμενο αναλυτικό μεν, αφού ο αφηγητής- ένοχος προσπαθεί να βρει μιαν άκρη στο νήμα των γεγονότων, αλλά συνάμα, λόγω ψυχικής ταραχής, και παραληρηματικός, συνειρμικός και φυγόκεντρος.