Η ανήσυχη και ανησυχητική δεκαετία

Η «Γενιά του ΄30» και, γενικά, η ελληνική λογοτεχνία της δεκαετίας του 1930 θα μας απασχολεί για πολύ καιρό ακόμα, όπως δείχνει η αμείωτη συχνότητα των σχετικών μελετών και δημοσιευμάτων. Η περίοδος εκείνη μοιάζει να περιβάλλεται από μια μυστηριώδη αύρα. Η προσοχή που της αφιερώνουν η ιστορική έρευνα και η κριτική μελέτη είναι δυσανάλογα μεγάλη σε σύγκριση με τη συνολική αξία και, προπαντός, τη μακροπρόθεσμη επίδραση του λογοτεχνικού έργου που παρήχθη στη διάρκειά της. Και έχω την εντύπωση πως δεν πρόκειται (μόνο) για ακαδημαϊκές εμμονές. Για να μιλήσω προσωπικά: μολονότι πιστεύω ότι η λογοτεχνία του 1930 ελάχιστη συγγένεια έχει με τη σημερινή (η πεζογραφία δεν έχει καμία), μολονότι οι γενικότεροι προβληματισμοί των εκπροσώπων της μου φαίνονται όχι μόνο παρωχημένοι μα και άγονοι εξαρχής, δεν παύουν να με κεντρίζουν ορισμένα δυσοίωνα, θα έλεγα, ερωτήματα που θέτει η τεθλασμένη, ή μάλλον παλίνδρομη, διανοητική διαδρομή των χαρακτηριστικότερων μορφών της.

Για παράδειγμα: πώς συνέβη και νεαροί, φωτισμένοι, με οικουμενικό προσανατολισμό διανοούμενοι, που αφουγκράζονταν τους ρυθμούς και τις απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής, που χαιρέτιζαν τις αλλαγές των καιρών τους, που φιλοδοξούσαν να γίνουν η πρωτοπορία μιας πνευματικής αναγέννησης της Ελλάδας και να γεφυρώσουν το χάσμα με την προηγμένη Ευρώπη, στράφηκαν μέσα σε λιγότερο από μια δεκαετία σε πρότυπα όπως ο Μακρυγιάννης, ο Θεόφιλος, για μερικούς ακόμα και ο Περικλής Γιαννόπουλος; Πώς εξηγείται ότι τόσοι λογοτέχνες με φιλελεύθερες ή και αριστερές ιδέες κράτησαν στα κείμενά τους της περιόδου 1936- 41 παθητική (το λιγότερο) στάση απέναντι στη μεταξική δικτατορία και το ιδεολογικό περιεχόμενο του «Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού», παρόλο που το καθεστώς έδειχνε αξιοσημείωτη ανεκτικότητα σε ζητήματα καλλιτεχνικής έκφρασης; Και ακόμα: γιατί άραγε οι χλομότερες επιδόσεις, οι λιγότερο μοντέρνες δημιουργίες της «Γενιάς του ΄30» εντοπίζονται ίσα ίσα στο μυθιστόρημα, δηλαδή στο είδος που η ίδια θεωρούσε προνομιακό πεδίο έκφρασης του πνεύματος της εποχής;

Με άλλα λόγια, έχουμε μια λογοτεχνία με έργο κατώτερο από τις διακηρυγμένες φιλοδοξίες της (εκτός από τις γνωστές μεμονωμένες περιπτώσεις), η οποία παραμένει ωστόσο ενδιαφέρουσα και αινιγματική ως πολιτισμικό φαινόμενο.

΄Εχει υποστηριχτεί (από τον Κ. Α. Δημάδη, στο βιβλίο του Δικτατορία- πόλεμος και πεζογραφία 1936- 1944, που εκδόθηκε το 1991) ότι η συνθηκολόγηση της «Γενιάς του ΄30» με το μεταξικό καθεστώς και η στροφή της από το αίτημα του εξευρωπαϊσμού στο αίτημα της ελληνικότητας αντανακλούσαν την κρίση του βενιζελισμού και της φιλελεύθερης αστικής διανόησης εκείνη την περίοδο. Η θέση αυτή, που διατυπώθηκε από μαρξιστική σκοπιά, αφήνει να εννοηθεί ότι η αριστερή λογοτεχνική διανόηση συμπεριφέρθηκε εντελώς διαφορετικά το ίδιο διάστημα. Δεν είναι όμως μόνον η προσωπική στάση πολλών εκπροσώπων της που αντικρούει μια τέτοια εκδοχή, μα κυρίως η διαπίστωση ότι ανάλογη θεωρητική στροφή παρατηρείται και σ΄ αυτή την πλευρά: από το «προλεταριάτο» στον «λαό».

Πρόσφατα (το 2006) η Ελισάβετ Κοτζιά έδειξε πειστικά, στη μελέτη της Ιδέες & αισθητική.Μεσοπολεμικοί και μεταπολεμικοί πεζογράφοι 1930- 1974, ότι οι πεζογράφοι της δεκαετίας του 1930, ανεξαρτήτως πολιτικής ιδεολογίας, είχαν πολύ περισσότερα κοινά μεταξύ τους παρά με τη μεταπολεμική πεζογραφία, πάλι ανεξαρτήτως πολιτικού χρώματος. Σε σύγκριση και σε αντίθεση με την τελευταία, εκείνοι αναφέρονταν σ΄ ένα συμπαγές κοινωνικό σύμπαν, με σταθερούς και προσδιορισμένους νόμους (τους νόμους της οργανικής εξέλιξης ή του διαλεκτικού υλισμού), κατοικημένο από μεγάλα και σαφή συλλογικά υποκείμενα. Είχαν νοησιαρχική, κανονιστική στάση και πίστευαν ότι είναι καθήκον του συγγραφέα να διαπαιδαγωγεί το μεγάλο κοινό (το έθνος ή τον λαό). Υπό το φως αυτό, ο τρόπος που οι συγγραφείς της δεκαετίας του 1930 αντιλαμβάνονταν τον ρόλο τους έχει μεγαλύτερη σημασία από τις πολιτικές πεποιθήσεις τους.

Ο Τάκης Καγιαλής έρχεται τώρα να συνεισφέρει στην όλη προβληματική μια ενδιαφέρουσα παράμετρο. Αντιπαραθέτει τις αξιώσεις της λογοτεχνικής διανόησης του 1930, όπως προκύπτουν από τα ίδια τα γραφτά της, στα οικονομικά και κοινωνικά μεγέθη που υποδεικνύουν την πραγματική θέση της ελληνικής λογοτεχνίας εκείνη την εποχή. Οι συγγραφείς του 1930 φιλοδοξούσαν να γίνουν μια πνευματική ελίτ που θα έπαιζε καθοδηγητικό ρόλο στη ριζική αναμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας. Αλλά η μεγάλη πλειονότητα του εγγράμματου αστικού κοινού προτιμούσε να διαβάζει ευτελή ρομάντζα, κυρίως αισθηματολογικού περιεχομένου, ή την εγκυκλοπαιδική και λογοτεχνική ύλη των εφημερίδων και των περιοδικών. Η μεγα λοαστική τάξη, από την άλλη, περιφρονούσε την ελληνική λογοτεχνία και διάβαζε μόνο ξένους συγγραφείς, ενώ η «προλεταριακή λογοτεχνία» που ευαγγελιζόταν η επαναστατική Αριστερά έμεινε ουσιαστικά κενό γράμμα, ελλείψει προλετάριων αναγνωστών. Ο κύκλος στον οποίο έβρισκαν απήχηση οι ΄Ελληνες λογοτέχνες μπορεί να είχε διευρυνθεί κάπως, σε σχέση με προηγούμενες περιόδους, αλλά παρέμενε εξαιρετικά στενός. Αν ο Σπύρος Μελάς πανηγύριζε το 1935 επειδή, όπως έλεγε, υπήρχαν πλέον στην Αθήνα πεντακόσιοι νέοι άνθρωποι που παρακολουθούσαν την πνευματική κίνηση, μπορούμε να φανταστούμε πόσο περιθωριακή ήταν η πρωτοπορία της ελληνικής λογοτεχνίας ως πολιτισμικός και κοινωνικός παράγοντας, πόσο αναντίστοιχη με τις βλέψεις των εκπροσώπων της.

Στις συνθήκες αυτές, η έλευση της μεταξικής δικτατορίας πρόσφερε στους λογοτέχνες μια αναπάντεχη ευκαιρία. Δεν ήταν μόνον η ρητορική αναβάθμισή τους από το καθεστώς, η ικανοποίηση μερικών συντεχνιακών αιτημάτων τους, η θέσπιση κρατικών βραβείων, η τοποθέτησή τους σε διευθυντικές θέσεις παλιών και καινούργιων πνευματικών ιδρυμάτων ή άλλων κρατικών υπηρεσιών, η αναγνώριση της δημοτικής γλώσσας. Ακόμα σημαντικότερο ήταν το γεγονός ότι, χωρίς να ασπάζονται απαραίτητα την τεταρτοαυγουστιανή ιδεολογία, μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν βασικές συνιστώσες της για να θεραπεύσουν την ασυμμετρία ανάμεσα στον ρόλο που διεκδικούσαν και τις πραγματικές δυνατότητές τους. Η επίμονη, παρά το εγερτήριο σάλπισμά τους, πολιτισμική καθυστέρηση της Ελλάδας ως προς τις δυτικές χώρες δεν ήταν πια καθυστέρηση, αντίθετα, ήταν ένας διαφορετικός πολιτισμός με ανώτερες αρετές. Οι «απαίδευτες μάζες», φαινόμενο που τους απέλπιζε πριν, έγιναν διαμιάς «ο ελληνικός λαός», μια φαντασιακή διαχρονική κοινότητα με αναλλοίωτη, άφθαρτη ουσία και προνομιακή πρόσβαση στα μυστικά της ύπαρξης. Από εκείνη τη στιγμή, μπορούσαν να εκθειάζουν την «υγιή» αγραμματοσύνη αυτού του λαού, που τον προφύλασσε από την πνευματική αλλοτρίωση των μορφωμένων και τον έκανε καταλληλότερο δέκτη του δικού τους ρηξικέλευθου έργου.

Τι εντύπωση μας κάνουν όλα αυτά σήμερα; Λογοτεχνικά κινήματα με τέτοιου είδους αξιώσεις δεν εμφανίστηκαν ποτέ από τότε και, από όσο ξέρω, ελάχιστοι λογοτέχνες στις μέρες μας εύχονται να εμφανιστούν. Η πεζογραφία μας, όπως είπα, δεν έχει καμιά κοσμοθεωρητική ή αισθητική συγγένεια με εκείνη της δεκαετίας του 1930, στην ποίηση δεν υπάρχει κανένας (τουλάχιστον κανένας γνωστός) που να αποβλέπει σε μια νέα ελληνική μυθολογία όπως αυτή του Σεφέρη ή του Ελύτη. Οι πεντακόσιοι του Μελά έχουν δεκαπλασιαστεί ή ίσως και εικοσαπλασιαστεί, και το γεγονός ότι αυτό μας αφήνει ανικανοποίητους είναι ακόμα πιο ενδεικτικό για τη διαφορά από εκείνη την εποχή. Τα δεκάδες χιλιάδες αντίτυπα που πουλούν μερικοί (έστω λίγοι) σύγχρονοι συγγραφείς μας δεν θα μπορούσαν ούτε να τα ονειρευτούν οι λογοτέχνες της δεκαετίας του 1930. Επιπλέον, οι μεταπολεμικές γενιές λογοτεχνών φαίνεται πως κάτι διδάχτηκαν από την ατελέσφορη και αμαυρωτική εμπλοκή ή συμπόρευση των προκατόχων τους με ένα αυταρχικό καθεστώς: η στρατιωτική δικτατορία του 1967- 74

Τάκης Καγιαλής

Η ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΟ

ΔΕΣΜΕΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΞΙΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΔΙΑΝΟΗΣΗΣ ΣΤΗΝ

ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 1930

ΕΠΙΜ. ΓΙΑΝΝΑ ΚΑΤΣΙΑΜΠΟΥΡΑ, ΕΚΔ. ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ, 2007 ΣΕΛ. 303, ΤΙΜΗ: 21 ΕΥΡΩ

όχι μόνο δεν κατάφερε να δελεάσει τους συγγραφείς με τα προνόμια που τους πρόσφερε (οπωσδήποτε λιγότερο γενναία και λιγότερο ουσιώδη από όσο εκείνα του Μεταξά), μα και συσπείρωσε εναντίον της χθεσινούς ιδεολογικούς εχθρούς.

Ωστόσο, υπάρχουν κάποιες ενοχλητικές αναλογίες με το σήμερα. Από τότε που η έννοια «του λαού» άρχισε να χάνει το νόημά της ως συνεκτικού, ομόθυμου και υγιούς συνόλου, επανήλθαν στο προσκήνιο οι «απαίδευτες μάζες». Μπορεί ο αναλφαβητισμός (γύρω στο 50 % τη δεκαετία του 1930) να έχει πρακτικά εκλείψει, μπορεί το κοινό που διαβάζει βιβλία να έχει πολλαπλασιαστεί, αλλά η αναγνωστική συμπεριφορά του δεν φαίνεται να έχει αλλάξει πολύ. Η λογοτεχνική διανόηση αισθάνεται ακόμα (ή πάλι) πως οι προβληματισμοί και οι αναζητήσεις της αγγίζουν μόνον έναν στενό κύκλο και δεν μπορεί να τις παρακολουθήσει ένας πληθυσμός με πολύ χαμηλό, για ευρωπαϊκή χώρα, μορφωτικό επίπεδο, σχεδόν ανύπαρκτη αισθητική παιδεία και πολύ συντηρητικά πρότυπα. Η διαφορά, σε σχέση με τη δεκαετία του 1930, είναι ότι οι σημερινές συνθήκες επιτρέπουν σ΄ έναν διανοούμενο συγγραφέα να δρασκελίζει με λιγότερες αναστολές τα, έτσι κι αλλιώς ρευστά, όρια με την ελαφριά λογοτεχνία και να βρίσκει εκεί την επιτυχία που δεν μπόρεσαν να του χαρίσουν πιο σοβαρά βιβλία του. Φυσικά, ο όρος «ελαφριά λογοτεχνία» περιγράφει το φαινόμενο από τη σκοπιά του διανοούμενου. Για τον πολύ κόσμο, αυτή είναι η «κανονική» λογοτεχνία, η λογοτεχνία που «του μιλάει». Δεν πρέπει, λοιπόν, να αποκλείσουμε το εξής ενδεχόμενο: οι νεότεροι συγγραφείς μας- κοσμοπολίτες, πεπαιδευμένοι και φιλόδοξοι, όπως εκείνοι του ΄30- να θεωρητικοποιήσουν κάποτε αυτές τις ευχάριστες συναντήσεις τους με τις «πλατιές μάζες» επαναφέροντας, από διαφορετική τώρα οδό, το ζήτημα της ελληνικότητας…