Γιοματάρι σε παλιό βαρέλι

Η αποδομητική και ανατρεπτική μανία του μεταμοντέρνου συστήματος είναι, στο θέατρο τουλάχιστον, καθαρά απομυθοποιητική, συστηματική, ιδεολογία
Αρέσκεται με εμφανή κακεντρέχεια να παραλαμβάνει μία διάσημη προσωπικότητα, μια ιστορικά καταξιωμένη εμβληματική φυσιογνωμία, ένα ιστορικό γεγονός καθοριστικό για την ανθρώπινη εξέλιξη ή μια ιδέα, ένα φιλοσοφικό δόγμα, ένα έθιμο ή μια παράδοση και να την ανασκολοπίζει, να τη χλευάζει, να τής διαλύει τα δομικά, λογικά και ηθικά της υλικά και να διασκεδάζει με τον εξευτελισμό της.

Μία από τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται για να εκθέσουν το καθιερωμένο και το ιεραρχημένο είναι να το μετατοπίζουν μέσα στον χρόνο ή να το βλέπουν να δρα σε χώρους ανοίκειους. Έτσι, είδαμε π.χ. την Ηλέκτρα του Σοφοκλή καμπαρετζού σε καταγώγιο στη δεκαετία του ΄50. Είδαμε την Ιφιγένεια στην Ταυρίδα σε παρθεναγωγείο λυσσασμένων θηλυκών σεξομανών. Είδαμε τον Μάκβεθ σε πολυεθνική εταιρεία με σαμσονάιτ τσάντα. Όπως αντιλαμβάνεστε, τη μεταμοντέρνα σάχλα αντιμετωπίζουν συνήθως τα απροστάτευτα από κληρονόμους και νόμους κείμενα και τα μυθολογικά πρόσωπα. Ή τα ιστορικά απρόσιτα. Ένας Άμλετ μπορεί (;) να είναι γιάπις στη Νέα Υόρκη. Όταν όμως καταπιάνονται με ιστορικά πρόσωπα, η μετατόπιση στον χρόνο και στον χώρο είναι μάλλον γελοία. Και ήκιστα πειστική. Τον Αίαντα μπορεί να τον δεις λόγω ευθιξίας που φτάνει στην αυτοκτονία, ως Ιάπωνα σαμουράι. Τον Φιλοκτήτη ως σύγχρονο Ροβινσώνα Κρούσο. Τον Αίαντα τον είδαμε και ως Άρη Βελουχιώτη!! Τον Ναπολέοντα όμως; Τον Μπαχ; Τον Μότσαρτ; Τον Φρόυντ; Τον Παπαδιαμάντη; Τον Διονύσιο Σολωμό; Έτσι παρακολουθούμε ανατρεπτικές εκδοχές ιστορικών προσωπικοτήτων αλλά υποχρεωτικά εντοπισμένες και χρονολογημένες. Εξάλλου, η αποδόμηση και η σατιρική, κριτική προσέγγιση, συχνά και ο λίβελος είναι πανάρχαια τεχνική και στην πεζογραφία και στην ποίηση και στο θέατρο και στη ζωγραφική, στη χαρακτική και, βεβαίως, στη γελοιογραφία. Ο Σωκράτης, ο Ευριπίδης, ο Αγάθων στα έργα του Αριστοφάνη είναι καρικατούρες και, με γνώμονα την εξόγκωση της σάτιρας, στρεβλές και συχνότατα ηθελημένες παραποιήσεις των ιδεών τους και της συμπεριφοράς τους. Το ίδιο κάνει και ο Λουκιανός στους «Νεκρικούς διαλόγους» του.

Ο Σαρντού στην «Κυρία δεν με μέλει» και ο Στέφαν Τσβάιχ στου «Φτωχού τ΄ αρνί»- ο ένας με τη σάτιρα, ο άλλος με την «κωμωδία με θέση»- παρουσιάζουν έναν απομυθοποιημένο Ναπολέοντα. Ο Όσμπορν στον «Λούθηρο» βρίσκει ρωγμές στον βίο και στη συνέπεια του μεγάλου αιρεσιάρχη. Ο Μπρεχτ μετατρέπει τον αναγεννησιακό Γαλιλαίο σε διαφωτισμένο διαλεκτικό. Αλλά όλοι σέβονται τον χρόνο και την εποχή. Τα ιστορικά πρόσωπα είναι δυνατόν να μας βοηθούν να βλέπουμε πόσο λίγο τα ήθη, τα πάθη και η ματαιοδοξία έχουν αλλάξει αλλά μόνο μέσα στον χώρο τους μπορούν να κινηθούν πειστικά.

Εκτός αν επιστρέφουν στην εποχή μας ως συμβατικά πρόσωπα, όπως π.χ. ο νεκρός Μαρξ στις μέρες μας κατεβαίνει στο Σόχο!! Μ΄ αυτήν τη λογική ο νεκρός Ναπολέων θα μπορεί να παίρνει κατά πόδι τον ηττημένο Χίτλερ στη Ρωσία και να τον μουντζώνει που την έπαθε δεύτερος!! Όπως αντιλαμβάνεστε, η υπονόμευση και η ανατροπή, η κριτική και η απομυθοποίηση των ιστορικών προσώπων είναι και πολύ αρχαιότερη από τους μεταμοντέρνους και σχεδόν ανεκτή, αφού παγιδευμένη στον χωροχρόνο της συνδαυλίζει τη χαιρεκακία μας, αφού όλοι μας αισθανόμαστε αγαλλίαση όταν τα ιστορικά ταμπού γελοιοποιούνται, κρίνονται, χλευάζονται και αποδομούνται. Ένας Μότσαρτ βωμολόχος, περδόμενος, λάγνος, ένας Μπαχ γρουσούζης, ένας Γαλιλαίος που οικειοποιείται την εφεύρεση του τηλεσκοπίου, ένας Φρόυντ γεμάτος συμπλέγματα, ένας Ναπολέων που μοιχεύεται με τις γυναίκες των αξιωματικών του, ένας Πάπας που εγκυμονεί, τρέφουν μέσα μας την ικανοποίηση της απυρόβλητης ασφάλειάς μας.

Στο θέατρο «Ροές», ο θίασος «Σαλτιμπάγκοι» του Γιώργου Κοτανίδη καταπιάνεται για τρίτη φορά με μια θεατρική μεταμοντέρνα βιογραφία. Μετά τον φυσικό Φέινμαν και τον μαθηματικό Γκέντελ, ήρθε η σειρά του διαφωτιστή φιλόσοφου Ντιντερό να γίνει αντικείμενο απομυθοποιητικής σκηνικής αποδόμησης. Ο Ερίκ Εμμανουέλ Σμιτ που τον γνωρίσαμε και στον «Όσκαρ» και στο «Ξενοδοχείο των δύο κόσμων» είναι ένας συγγραφέας της μόδας, πολυπαιγμένος και παράκλητος εκτός Γαλλίας. Σε μια εποχή ισχνών δραματουργικών αγελάδων, ο πανέξυπνος αυτός εβραϊκής καταγωγής Γάλλος κατόρθωσε να ανανεώσει το βωντβίλ, τη γαλλική φάρσα και το αστικό μπουλβάρ. Πώς; Μπολιάζοντάς τα με το πασίγνωστο και από την Αμερική ανατρεπτικό, αυτοσαρκαστικό εβραϊκό χιούμορ. Το ειδικό αυτό χιούμορ διακρίνεται για τον έντονο διανοουμενισμό του, την έλλειψη σοβαροφάνειας και τα παιχνίδια πάνω σε καθιερωμένες φιλοσοφικές, ηθικές, αισθητικές έννοιες. Δεν έχετε παρά να τα παραλληλίσετε με το χιούμορ και τα διανοουμενίστικα τερτίπια του Γούντι Άλεν.

ΙΝFΟ

«Μια τρελή μέρα». Στο θέατρο «Ροές» (Ιάκχου 16, τηλ. 210.3474312

Οι «Σαλτιμπάγκοι» με σκηνοθέτη τον Κωνσταντίνο Αρβανιτάκη ανέβασαν με επιτυχία το έργο του Σμιτ «Μια τρελή μέρα». Οι δύο μεταφράστριες (Μαρία και Ελένη Παξινού) και ο θιασάρχης ομολογούν πως δυσκολεύτηκαν να μεταφράσουν τον πρωτότυπο τίτλο του έργου «Libertin». Εκτός από το γεγονός πως υπάρχει στα ελληνικά η λέξη «λιμπερτίνος», ίσως από αδυναμία ανάλογη των μεταφραστριών να βρεθεί το ελληνικό λήμμα, η λέξη σημαίνει τον ελευθέριο, τον ελευθεριάζοντα που έχει να κάνει με συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο που σκέφτεται και δρα εκτός κανόνων τρέχουσας ηθικής, τον πολέμιο των κοινωνικών συμβάσεων, τον ανηθικολόγο, τον άθεο, τον αποστάτη και τον άνθρωπο που δεν ορρωδεί προ ουδενός, τον αδίστακτο και τον ικανό για τα πάντα είτε για να ικανοποιήσει πόθους, πάθη, φιλοδοξίες, συμφέροντα κ.λπ. Στη θεατρική παράδοση ο αριστουργηματικότερος Λιμπερτίνος θεωρείται πως είναι ο Δον Ζουάν και του Μολίνα και του Θορίλλα και του Μολιέρου αλλά και ο Ντον Τζιοβάνι του Μότσαρτ. Αλλά και ο Μεφιστοφελής του Γκαίτε, ο αποστάτης άγγελος και αδίστακτος ηδονιστής.

Ο Σμιτ, που πρέπει να ομολογήσουμε πως διαχειρίζεται με μαεστρία και χωρίς σπουδαιοφάνεια τα φιλοσοφικά δόγματα και τις αντιφάσεις τους, βρήκε στο πρόσωπο του Ντιντερό έναν ιδανικό σοφιστή, δηλαδή έναν αμφισβητία, υλιστή, σχετικοκράτη, αμφιβάλλοντα διανοούμενο, κατεξοχήν αντιπρόσωπο μιας μεγάλης στιγμής στην πνευματική ιστορία της Ευρώπης. Ο Σμιτ, ως μελετητής διδάκτορας του έργου του Ντιντερό, σταμάτησε σ΄ ένα πράγματι εντυπωσιακό εύρημα. Στην περίφημη Εγκυκλοπαίδεια, το μέγα διαφωτιστικό έργο μιας διαβόητης παρέας (Βολτέρος, Ρουσσώ, Ντ΄ Αλαμπέρ, Χολμπάχ, Ντιντερό) που εκδόθηκε σε 17 τόμους, έχει ένα απροσδόκητο έλλειμμα. Λείπει το λήμμα «Αρετή». Δηλαδή αρνείται να πάρει θέση, να ορίσει και να αναλύσει την «Ηθική».

Εκκινώντας από αυτό ο Σμιτ, σχεδιάζει έναν Ντιντερό λάγνο, αχόρταγο για κάθε ηδονή, αφημένο στους μηχανισμούς της φύσης και στις ορέξεις του, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς χαλινούς, χωρίς αρχές, πέραν της λογικής των φυσικών νόμων. Και γράφει μιαν απολαυστική φάρσα με φιλοσοφικό, ηθικολογικό, αισθητικό υπόβαθρο. Ξέροντας να εκλαϊκεύει, κολακεύει με χάρη το μέσο κοινό που το καθιστά κοινωνό απλουστευμένων αλλά γοητευτικών ιδεών. Στηριγμένος στη σοφιστική των διαφωτιστών, στην αμφιβολία για όλα, στη σχετικότητα της αλήθειας, στις αντιφάσεις των λογικών προτάσεων, στη σύγκρουση ατομικών επιδιώξεων και κοινωνικών θεσμών παίζει με τα πάντα, ιδέες, αξίες, σκοπούς, κίνητρα των ανθρώπων, διασκεδάζοντας μαζί με το κοινό με τις παγίδες που στήνει το τυχαίο, αιφνιδιάζοντας την ελευθεριότητα με δόσεις κατεστημένης ηθικής που αφυπνίζονται όταν η λογική υποχωρεί και επικρατεί η έξη.

Ο Σμιτ κατόρθωσε να σώσει το θέατρο για το μεγάλο κοινό, μπολιάζοντάς το με διανοουμενίστικες πρέζες, όπως το έκανε ο Νιλ Σάιμον κοινωνιολογώντας στην Αμερική και ο Αίηκμπορν παραδοξολογώντας εμπειρικά στην Αγγλία.


Κλείνοντας το μάτι στο κοινό

Ο Αρβανιτάκης έστησε μια ευφρόσυνη παράσταση με γοργούς ρυθμούς, χάρη, ανατροπές και ευφυή καθοδήγηση των ηθοποιών. Η Μανωλοπούλου σχεδίασε και εκτέλεσε ένα θαυμάσιο μπουντουάργραφείο και έραψε έξοχα κοστούμια εποχής, τα οποία φώτισε ο πάντα επιμελής Αναστασίου. Η μετάφραση πετάει και κατορθώνει να διασώσει και την επιχειρηματολογία του φιλοσόφου και την ειρωνεία του Σμιτ. Με εξέπληξαν οι νέοι ηθοποιοί της παράστασης. Λόγος, κίνηση, εσωτερικός ρυθμός υψηλής τεχνικής.

Ο Πέτρος Μπουσουλόπουλος, ζεν κομίκ, έχει γκελ. Η Στέλλα Γκίκα είναι γεννημένη σουμπρέτα, η Σοφία Καζαντζιάν (την είχα ξεχωρίσει στον «Βρεττανικό»)

έχει ευρεία γκάμα και σκηνική ευφράδεια. Η νεαρά Στέλλα Μπαλωμένου, καθαρή ενζενί, «γράφει».

Η Κερασία Σαμαρά κάθε φορά αποδεικνύει πως διαθέτει ένα χαρισματικό οπλοστάσιο τεχνικών που την κάνουν πολύτιμη και ο Γιώργος Κοτανίδης κατορθώνει την κατακτημένη του μπρεχτική τεχνική να τη μεταφέρει στη φάρσα, μπαίνοντας και βγαίνοντας στον χαρακτήρα και κλείνοντας το μάτι στο κοινό.