«Πραιτωριανή δημοκρατία η Τουρκία»

Ο ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΜΠΑΜΠΟΥΛΑΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, Ο ΣΤΡΑΤΟΣ,
ΣΤΟ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΟ! ΔΕΚΑΤΡΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟΥΣ ΤΟΥΡΚΟΥΣ ΣΤΟΧΑΣΤΕΣ
ΤΟΝ ΑΝΑΤΕΜΝΟΥΝ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΑ ΠΑΡΑΜΙΛΗΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΔΙΕΞΟΔΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ.
«Το κύριο καθήκον εκείνου που ορίζεται αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Ενόπλων Δυνάμεων δεν είναι μόνο να μελετά τη στρατιωτική κατάσταση, αλλά παράλληλα να παράγει σκέψη». Η αξιωματική φράση του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, βγαλμένη από απόρρητα πρακτικά συνεδριάσεων της Μεγάλης Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης του 1921, συμπυκνώνει τη φιλοσοφία μιας πραγματικότητας που ισχύει από την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας μέχρι σήμερα: Οι τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις είναι ένας θεσμός που οφείλει να ασχολείται όχι μόνο με τις στρατιωτικές υποθέσεις, αλλά και με την εσωτερική και εξωτερική πολιτική, και να βρίσκεται εντός του πεδίου λήψης των πολιτικών αποφάσεων.

Το ενδιαφέρον σε αυτόν τον συλλογικό τόμο, με τις 13 μελέτες που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό, είναι ότι οι συγγραφείς δεν αναλώνονται απλώς στην ανάλυση της δομής και του ρόλου του τουρκικού στρατού. Τον προσεγγίζουν ως πρόβλημα.

Με απλά λόγια, όπως σημειώνουν οι επιμελητές του τόμου Αχμέτ Ινσέλ και Αλί Μπαϊράμογλου, ο τουρκικός στρατός «είναι ένας θεσμός ο οποίος μιλάει πολύ σε σχέση με τους στρατούς άλλων χωρών, αλλά ταυτόχρονα ενοχλείται όταν μιλούν γι΄ αυτόν. Στις δημοκρατίες απαιτείται από τον στρατό να μην τοποθετείται για πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα.

Στην αυταρχική δημοκρατία της Τουρκίας, όμως, αυτό που πραγματικά απαιτείται είναι να μην εκφράζεται η κοινωνία για τον στρατό, και αν κάνει, να εκφράζεται μόνο επαινετικά».

Τι οδήγησε, όμως στην κηδεμόνευση της κοινωνίας και του κράτους από τον στρατό; Πώς μετατράπηκαν οι περίφημοι Τούρκοι «πασάδες» σε αυτόνομη κοινωνική ομάδα; Όπως απαντούν οι συγγραφείς, αυτό που κινεί τον στρατό, ο οποίος τρέφεται καλλιεργώντας κουλτούρα φόβου, είναι η ιδεολογία εθνικής ασφάλειας και όχι ο ατατουρκισμός.

Παντοδύναμος
Ο Ινσέλ αναδεικνύει τρεις αιτίες για την παντοδυναμία του τουρκικού στρατού. Η πρώτη είναι ότι η οικοδόμηση της ισχύος του πάνω στη χρήση βίας έχει δημιουργήσει στο κοινωνικό φαντασιακό έναν αντίκτυπο που είναι δύσκολο να διαγραφεί. Η δεύτερη είναι ότι η ιδεολογία της Τουρκικής Δημοκρατίας τρέφεται από το φαντασιακό του Πολέμου της Ανεξαρτησίας (1919-1922), ο οποίος έχει δημιουργήσει ένα φωτοστέφανο πάνω από τα ιδρυτικά στελέχη του και ιδίως τον Ατατούρκ. Η τρίτηκαι λιγότερο φανερή- είναι ότι η κεντρική θέση του στρατού βρίσκεται σε αρμονία με τις πατριαρχικές κοινωνικές νόρμες που κυριαρχούν στην τουρκική κοινωνία, με τη μεν να τρέφει τις δε και αντιστρόφως. Σε μια κοινωνία που διαλαλεί ότι «ο Τούρκος γεννιέται στρατιώτης», δεν μένει και πολύς χώρος για τις γυναίκες…

Παρ΄ όλο που έγινε συνταγματικά αποδεκτή ως αρχή η υπαγωγή της στρατιωτικής στην πολιτική εξουσία, θεσμικά ο μηχανισμός λειτούργησε αντίστροφα. Έτσι, γράφει ο Αλί Μπαϊράμογλου, «η στρατιωτική ταυτότητα κυριάρχησε της πολιτικής, ενώ ακυρώθηκε η αρχή ότι τα αρμόδια όργανα φέρουν ευθύνη ακριβώς λόγω της αρμοδιότητάς τους» (σελ.

83). Αυτή η αναντιστοιχία αποτέλεσε την κινητήριο δύναμη της αυτονόμησης του στρατού, αναθρέφοντας ένα σύστημα που είναι παρεμβατικό προς τα έξω, αλλά δεν αναγνωρίζει αντίστοιχη δυνατότητα παρέμβασης στο εσωτερικό του.

Σκοτεινές όψεις
Ο τόμος έχει ιδιαίτερη σημασία και για έναν ακόμη λόγο. Οι συγγραφείς δεν συμβάλλουν απλώς στη συζήτηση που έχει ανοίξει. Λειτουργούν όπως σημειώνει στην εισαγωγή της ελληνικής έκδοσης η Σία Αναγνωστοπούλου «ως ηγήτορες μιας νέας εποχής για την Τουρκία», που αναστοχάζεται και αναρωτιέται για την ιστορία της. Αναδεικνύουν με άλλα λόγια τις σκοτεινές όψεις του αποστήματος, ενώ ταυτόχρονα καλούν την κοινωνία να γίνει «στρατοκτόνος», να χειραφετηθεί από τον μεγάλο «προστάτη».

Φταίει άραγε μόνο ο στρατός; Ο Ινσέλ δίνει την απάντηση: «Ο στρατός δεν αποτελεί το μοναδικό εμπόδιο. Εμπόδιο είναι και το κυρίαρχο πολιτικό και κοινωνικό φαντασιακό, που συγκροτείται από κοινωνικές συνειδήσεις διαμορφωμένες μέσα στην ιδεολογία του στρατιωτικοποιημένου έθνους, το οποίο δεν θεωρεί ότι κάτι τέτοιο αποτελεί δικαίωμα και αρμοδιότητά του». Με άλλα λόγια, δεν φτάνει να αλλάξει ο στρατός, πρέπει να αλλάξουν και οι ίδιοι οι Τούρκοι, που από τη μια διαμαρτύρονται για τις αρμοδιότητες των στρατοκρατών κι από την άλλη ξέρουν πως ό,τι και να συμβεί ο στρατός θα τους προστατεύσει.

Ο Αλί Μπαϊράμογλου εύστοχα θέτει το ερώτημα: Ο στρατός εισχωρεί στα πάντα επειδή οι πολίτες είναι παθητικοί, ή οι πολίτες είναι παθητικοί επειδή ο στρατός εισχωρεί στα πάντα;

Μέχρι σήμερα, μόνο ο στρατός έχει δώσει σαφή απάντηση.

Αhmet Ιnsel, Αli Βayramoglu

Ο ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ

ΕΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΟΜΜΑ, ΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΑΞΗ

ΕΠΙΜ.: ΣΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ, ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΠΟΥΡΝΑΖΟΣ ΜΤΦ: Κ. ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, ΑΜ. ΛΟΓΟΘΕΤΗ, ΙΛ. ΜΟΡΩΝΗ, ΕΚΔ. ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ, ΣΕΛ.: 383, ΤΙΜΗ: 24 ΕΥΡΩ