Το κομματικό σύστημα και το φάντασμα του μισού Αντρέα

ΖΟΥΜΕ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΤΙΚΟΥ
ΚΟΜΜΑΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ;
ΠΟΛΛΕΣ ΦΟΡΕΣ ΕΧΕΙ ΑΝΑΓΓΕΛΘΕΙ
ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ. ΩΣ ΤΩΡΑ, ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ
ΕΧΟΥΝ ΔΙΑΨΕΥΣΤΕΙ. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ
ΖΩΗ ΠΕΡΑΣΕ ΑΡΚΕΤΕΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥΣ
ΑΦΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΦΟΡΗΤΗΣ ΠΑΡΑΚΜΙΑΚΗΣ
ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ, ΤΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ
ΗΓΕΣΙΕΣ ΛΟΙΔΟΡΗΘΗΚΑΝ ΑΝΕΛΕΗΤΑ, ΑΛΛΑ
ΤΟ «ΣΥΣΤΗΜΑ» ΑΝΤΕΞΕ. Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ
ΑΠΟΤΡΕΠΕΙ ΤΙΣ ΕΥΚΟΛΕΣ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ,
ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΑΠΟΚΛΕΙΕΙ ΤΟ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟ
Κάθε άλλο μάλιστα, καθόσον οι τάσεις αποδόμησης και οι τάσεις διατήρησης βρίσκονται πλέον σε μια ασταθή ισορροπία. Ποιες είναι όμως οι μεν και ποιες οι δε;

Οι τάσεις αποδόμησης αποτελούν άθροισμα του γενικού φαινομένου κρίσης των κομμάτων στις δυτικές κοινωνίες και της ιδιαίτερης εθνικής πολιτικής φάσης. Οι γενικές τάσεις είναι γνωστές. Χαλαροί δεσμοί με τους πολίτες: μειώνονται τα μέλη, μειώνεται η «ψήφος ταύτισης», αυξάνεται η κινητικότητα της ψήφου, αυξάνεται η σημασία άλλων συλλογικών υποκειμένων (ομάδες συμφερόντων, ΜΚΟ, κινήματα κ.λπ.). Αλλαγή της οργανωτικής δομής: συγκέντρωση της εξουσίας στις ηγεσίες, καθοριστικό βάρος των επαγγελματιών της επικοινωνίας, περιθωριοποίηση των οργανώσεων βάσης και του μηχανισμού. Προσωποποίηση της πολιτικής, εξάρτηση από τα ΜΜΕ και τη δημόσια χρηματοδότηση. Επιλογή ενός όλο και πιο χαμηλού επιπέδου πολιτικού προσωπικού. Εξομοίωση φυσιογνωμίας, πολιτικής και συμπεριφορών ιδίως μεταξύ των κομμάτων εξουσίας, έλλειψη εναλλακτικότητας και διαφοροποιημένων κυβερνητικών προτάσεων. Φθίνουσα κυβερνητική αποτελεσματικότητα. Συχνή εμπλοκή σε φαινόμενα διαφθοράς και κατάχρηση εξουσίας.

Παρά ταύτα, λίγες είναι οι περιπτώσεις συνολικής κατάρρευσης του κομματικού συστήματος (Ιταλία), κατάρρευσης άλλοτε κραταιών κομμάτων (Γαλλία, Καναδάς, Ν. Αφρική) ή δραστικών αυξομειώσεων (Γάλλοι σοσιαλιστές). Και τούτο γιατί τα κόμματα εξακολουθούν να διεκπεραιώνουν βασικές πολιτικές λειτουργίες οι οποίες δεν μπορούν να υποκατασταθούν από άλλους θεσμούς ή συλλογικά υποκείμενα. Εξακολουθούν να υπερέχουν ως οργανισμοί που έχουν διάρκεια και συνεχή δραστηριότητα, ως πολιτικά κέντρα σχεδιασμού του γενικού συμφέροντος, σύνδεσης πολιτικής και γνώσης, πολιτικής και ιστορίας.

Τάσεις αποδόμησης
Οι γενικές τάσεις εκφράζονται με ιδιαίτερο τρόπο σε κάθε χώρα αναλόγως της συγκυρίας. Πιστεύω ότι τα ελληνικά κόμματα σήμερα δοκιμάζονται περισσότερο από μια κρίση πολιτικής αποτελεσματικότητας, παρά αντιπροσωπευτικότητας της κοινωνίας. Θέλω να πω ότι συγκριτικά, τα ελληνικά κόμματα εξακολουθούν να έχουν ικανοποιητική ικανότητα σύνδεσης, αντιπροσώπευσης και κινητοποίησης των πολιτών. Σε λίγες, πράγματι, ευρωπαϊκές χώρες τα κόμματα έχουν τη δυνατότητα να κάνουν μαζικές συγκεντρώσεις όπως αυτές που έγιναν στην Ελλάδα στις πρόσφατες εκλογές. Σε εξίσου λίγες όμως χώρες θα συναντήσουμε τέτοια πολιτική αφασία και κυβερνητική απραξία όπως αυτή που ζούμε τώρα. Γεγονός που πιστοποιεί ότι τα ελληνικά κόμματα (ιδίως τα μεγάλα) πάσχουν πρωτίστως στο επίπεδο της παραγωγής πολιτικής, της κυβερνητικής αποτελεσματικότητας και της ηγετικής ικανότητας. Σημειώνουμε χωρίς να επεκταθούμε ότι οι δύο όψεις του φαινομένου (ικανοποιητική αντιπροσωπευτικότηταμεγάλη αναποτελεσματικότητα) όχι μόνο δεν είναι αντιθετικές, αλλά συναρτώνται. Σε κάθε περίπτωση, το πρόβλημα σήμερα συνίσταται στην εμφανή αδυναμία του συνόλου των κομμάτων να ανασυνταχθούν και να διευθύνουν τον νέο εθνικό πολιτικό κύκλο που έχει ανοίξει με την επιτάχυνση της παγκοσμιοποίησης και την ένταξη στο ευρώ. Αδυνατούν να ανανοηματοδοτήσουν την πολιτική τους δράση, τις ιστορικές τους ταυτότητες και την προγραμματική «φιλοσοφία» τους. Αιωρούνται μεταξύ του πολιτικού ύφους της μεταπολιτευτικής περιόδου και του «μιντιακού» μύλου που όλα τα αλέθει στον ίδιο χυλό. Καταλήγουμε έτσι σε ένα κομματικό σύστημα βραχυκυκλωμένο και ακινητοποιημένο μεταξύ των πολλαπλών, συχνά αντιφατικών αναγκών και προκλήσεων. Η κρίση αφορά πρωτίστως στα κόμματα εξουσίας, αφενός γιατί διευθύνουν εναλλάξ το κράτος, αφετέρου γιατί η ηγετική ικανότητα είναι περισσότερο απαραίτητη για τη συνοχή και τη δυναμική τους.

Ο συνδυασμός ικανοποιητικής αντιπροσώπευσης και κραυγαλέας αναποτελεσματικότη- τας καθιστά πιθανότερο, η απογοήτευση και η δυσαρέσκεια των πολιτών να μην εκφραστεί με την αποχή και την αδιαφορία αλλά με την αποδοκιμασία. Ψήφος ενεργού διαμαρτυρίας προς άγνωστη ή πρόσκαιρη κατεύθυνση είναι το πιο πρόσφορο μέσο που έχουν στα χέρια τους αυτή τη στιγμή οι δυσαρεστημένοι πολίτες. Αυτή η πολιτική συμπεριφορά συνοψίζει την κύρια τάση αποδόμησης του κομματικού συστήματος.

Τάσεις διατήρησης
Από την άλλη, η ισχυρότερη τάση διατήρησης του παρόντος κομματικού συστήματος είναι οι μειωμένες προσδοκίες των πολιτών. Μειωμένες προσδοκίες από τα κόμματα, την πολιτική και το μέλλον. Οι πολιτικές ανατροπές συμβαίνουν συνήθως όταν έχουν σχηματιστεί αυξημένες προσδοκίες οι οποίες διαψεύδονται σχετικά απότομα. Αντιθέτως, η ανασφάλεια, η εσωστρέφεια και η προσπάθεια διατήρησης των κεκτημένων, συνήθως διαμορφώνουν ένα κλίμα γενικευμένου συντηρητισμού και δομικής ακινησίας. Το κλίμα αυτό περιορίζει τις δυνατότητες εμφάνισης ανταγωνιστικών προς τα κόμματα μορφών πολιτικής αντιπροσώπευσης. Είτε νέων κομμάτων, είτε σημαντικών κινημάτων που να μην είναι διάττοντα υποκείμενα (flash actors). Κατά κάποιον τρόπο, το πολιτικό τέλμα και η κοινωνική συντηρητικότητα ευνοούν τη διατήρηση του κομματικού συστήματος σε έναν φαύλο για τη χώρα κύκλο. Σε αυτή τη βασική τάση προστίθενται άλλοι μερικότεροι μηχανισμοί διατήρησης: η συναινετική χρήση των δημόσιων πόρων από το «καρτέλ» των κοινοβουλευτικών κομμάτων, η κληρονομημένη υπερεξουσία του αρχηγού, η αποφυγή των θεσμικών- εκλογικών μεταρρυθμί- σεων που θα άλλαζαν τους όρους του κομματικού ανταγωνισμού κ.λπ.