Τιμητικοί κανονιοβολισμοί

ΑΥΤΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΓΡΑΦΕΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΣΕΙ
ΓΙΑ ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΕΝΟΣ ΜΕΙΖΟΝΟΣ
ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΩΣ ΕΚ ΤΟΥΤΟΥ ΕΡΕΘΙΣΤΙΚΟΥ ΓΙΑ
ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΓΟΝΙΜΩΝ ΣΥΖΗΤΗΣΕΩΝ ΠΑΝΩ Σ΄
ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΠΛΕΟΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΑΛΛΑ ΚΑΙ
ΠΛΕΟΝ ΛΑΪΚΙΣΤΙΚΑ ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ: ΤΟΝ ΚΑΝΟΝΑ,
ΚΑΝΟΝΑ ΚΑΘΕ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ
Κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Γκούτεμπεργκ. Το σκανδαλώδες και άκρως προβοκατόρικο σύγχρονο βιβλίο: Ο Δυτικός Κανόνας.Τα βιβλία και τα σχολεία των εποχών, του Χάρολντ Μπλουμ, ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους θεωρητικούς της Λογοτεχνίας. Όταν ο Πλάτων εξόριζε από την Πολιτεία τον Όμηρο, όταν ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του εξήρε ως προς τη δομή και την πυκνότητα τον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή, όταν ο Λογγίνος στο Περί ύψους έκανε τις επιλογές του και η Εκκλησία με απανωτές Συνόδους ξεκαθάρισε το τοπίο από τα αιρετικά ή αυθαίρετα ιερά κείμενα, όλοι αυτοί και άλλοι «Κανόνες» συνέθεταν. Στα καθ΄ ημάς, όταν ο Γιάννης Αποστολάκης στο προκλητικό του δοκίμιο Η ποίηση στη ζωή μας αποσκοράκιζε τον Κάλβο, τον Παλαμά και τους λεγόμενους ελάσσονες λυρικούς ανάγοντας σε μέτρο ποιητικής αλλά ηθικής ζωής τον Διονύσιο Σολωμό, κανόνα συγκροτούσε, δηλαδή πυρήνα γύρω από τον οποίον να πολώσει ό,τι τον καθιστούσε πρότυπο και σκιάχτρο για να απομακρύνει κάθε πτερωτό και κάθε πτερόεντα Λόγο.

Ακόμη και ο Σεφέρης στις Δοκιμές υψώνοντας κάθετο πυλώνα αυθεντικού λόγου τον Μακρυγιάννη, αποσιωπώντας τον Αποστολάκη, τον Φώτο Πολίτη, τους μείζονες κριτικούς της εφηβείας του, όταν δηλαδή συγκροτούσε το ποιητικό του πρόσωπο και όταν συζητούσε με επιφυλάξεις Σολωμό, Κάλβο, Παλαμά, Σικελιανό και Καβάφη, εμμέσως κανόνα πρότεινε.

Θέλω να πω πως ο καθένας, λίγο ή πολύ ευαίσθητος στα πνευματικά πράγματα, θέλει δε θέλει, είτε γιατί επηρεάζεται από την εποχή, τους δασκάλους του, τις ευκαιρίες της παιδείας του, την ευαισθησία των σχηματισμένων κριτηρίων του, τις φορτίσεις και τις κενώσεις των αναγνώσεών του, σχηματίζει μια ομάδα έργων (λογοτεχνικών, μουσικών, εικαστικών κ.τ.λ.) που αποτελούν με τον καιρό τον «Κανόνα», τον χάρακα, τον διαβήτη, το νήμα της στάθμης με τα οποία μετράει, εκτιμά, απορρίπτει, αποσκορακίζει ή αφορίζει τα ομόλογα έργα της ομοείδειας.

Η αρχαία γλυπτική είχε τον κανόνα της, η αναγεννησιακή ζωγραφική τον δικό της, ο ρομαντισμός τον λογοτεχνικό ή τον μουσικό του μπούσουλα, ο υπερρεαλισμός τους μπροστάρηδες. Ο Εγγονόπουλος δεν κρύβει τις αναφορές του στους δασκάλους-πρότυπά του και ο Εμπειρίκος δοξολογεί τους «Μπεάτους». Το μικρόβιο της «κανονιστικής» λογικής έχει μολύνει και τους ιστορικούς της ρεμπέτικης μουσικής και ερίζουν αν δίπλα στον Βαμβακάρη, τον Τσιτσάνη, τον Παπαϊωάννου, τον Μητσάκη, «χωράει» ο Περιστέρης, ο Χατζηχρήστος, ο Καλδάρας, ο Πάνου κ.τ.λ.!!!

Εδώ, εν είδει ιντερμεδίου, επιτρέψτε μου να καταθέσω τη δική μου πρώιμη «κανονιστική» λογική. Νομίζω το έχω αλλιώς, αλλού καταθέσει: Μαθητής Γυμνασίου στη γενέτειρά μου και υποχρεωμένος επί ποινή αφορισμού να παρακολουθώ ανελλιπώς το κατηχητικό σχολείο, μας ετέθη από τον αρχιμανδρίτη (τι τίτλος! Έστω κι αν στη μάντρα σταβλίζονται «λογικά πρόβατα») το εξής ερώτημα: «Αν γινόταν πάλι ένας Κατακλυσμός και μπορούσαμε να σώσουμε μπαίνοντας στην Κιβωτό ένα μόνο βιβλίο, ποιο θα επιλέγαμε;». Σαφώς προβοκατόρικη ερώτηση, αφού ήταν ηλίου φαεινότερο πως ανέμενε την απάντηση: «Την Αγία Γραφή». Έτσι απάντησαν εν βοή οι συμμαθητές μου. Εγώ, προκλητικός, όπως πάντα (δυστυχώς), σήκωσα το χέρι μου και απάντησα: «Την Ορέστεια του Αισχύλου». Προφανώς είχα διαβάσει τη μετάφραση του Γρυπάρη που υπήρχε στην πατρική βιβλιοθήκη και είχα εντυπωσιαστεί. Όταν ενοχλημένος και έκπληκτος ο κατηχητής, με ρώτησε τάχα αφελής: «Όχι την Αγία Γραφή;», πάλι προκλητικά και αρκούντως σοφιστικά, απάντησα: «Αν, πάτερ, ο Θεός αγαπά τους ανθρώπους, θα ξαναστείλει τον Υιό Του τον μονογενή στη Γη. Αλλά αμφιβάλλω αν θα ξαναγεννηθεί από θνητή μητέρα ένας νέος Αισχύλος». Εξυπνάδες εφηβικής προπέτειας. Κι όμως είχα ήδη σχηματίσει τον κανόνα μου, με πυρήνα τον Αισχύλο και την τριλογία του. Είναι τυχαίο πως πενήντα χρόνια αργότερα μετέφρασα την τριλογία και συνεχίζω να πολώνω ως θεωρητικός γύρω από αυτήν την παγκόσμια δραματουργία;

Ο Χάρολντ Μπλουμ αναγορεύει τον Σαίξπηρ κανόνα, πυρήνα, κεντρικό άξονα της Δυτικής Λογοτεχνίας και γύρω του ως δορυφόρους «κρεμά» τον Δάντη, τον Θερβάντες, τον Γκαίτε, τον Γκούτμαν, τον Ίψεν, τον Τολστόι, τον Τζόις, τον Προυστ, τον Μολιέρο, τον Ντίκινσον, τον Ντίκενς, τον Κάφκα,

Οι επτά σοφοί της αρχαιότητας δεν ήταν πάντα οι ίδιοι, άλλαζαν με τον καιρό, ήταν όμως πάντα επτά και σχεδόν μόνιμος ο Θαλής!

τον Νερούντα, τον Πεσόα, τον Μπέκετ, τη Βιρτζίνια Γουλφ, τον Τσόσερ, τον Μίλτον και τους κριτικούς Σάμιουελ Τζόνσον, Μοντένι και Μπόρχες. Μην ψάχνετε για Φλομπέρ, για Ντοστογιέφσκι, για Στρίντμπεργκ, για Τ.Σ. Έλιοτ, για Πάουντ και βέβαια για Καβάφη (που όταν γράφεται Ο Δυτικός Κανόνας έχει ήδη γίνει κεντρικός ποιητικός πόλος έλξης παγκοσμίως).

Οι γραμμές αυτές δεν γράφονται για να απαξιώσουν έναν από τους μεγαλύτερους σύγχρονους θεωρητικούς. Το βιβλίο του είναι και ερεθιστικό για τις θέσεις του και γοητευτικό ως γραφή και προκλητικό για να ξεσηκώσει (και ήδη έχει ξεσηκώσει) θύελλα αντιδράσεων. Οι αντιδράσεις όμως προέρχονται (ήδη έπεσα πριν από λίγο κι εγώ στην παγίδα) από ανθρώπους που έχουν να αντιπροτείνουν τον δικό τους, συχνά αυθαίρετο, υποκειμενικό κανόνα.

Για χρόνια η θεμελιώδης, σχεδόν θεσμική, Ιστορία της νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Κ.Θ. Δημαρά, εξαιρούσε, με απαξιωτικές κρίσεις, από τον Κανόνα της Λογοτεχνίας μας τον Παπαδιαμάντη και δευτερευόντως τον Σκαρίμπα. Ο Αποστολίδης στην Ανθολογία του διέθετε περισσότερες σελίδες από τον Σεφέρη στον Παπατσώνη και υποβάθμιζε τον Εμπειρίκο σε σχέση με τον Εγγονόπουλο, προτείνοντας έτσι εμμέσως τον δικό του κανόνα της σύγχρονης ποίησης.

Το άκρως πολύτιμο για ζυμώσεις βιβλίο του Μπλουμ, που είναι και υποδειγματικό εκδοτικό (θαύμα θα έλεγα) μεταφρασμένο έξοχα από την Κατερίνα Ταβαρτζόγλου με τίμια εισαγωγή και γενική επιμέλεια του Δημήτρη Αρμάου, μας δίνει την ευκαιρία να ανοίξουμε μια πλατιά συζήτηση για τον δικό μας πιθανόν λογοτεχνικό κανόνα, όχι βέβαια για να καταλήξουμε δογματικά σε μια οριστική ομάδα, περίκλειστη κειμένων, αλλά για να δοκιμάσουμε εναλλακτικές προτάσεις, στενές ή ευρείες ομάδες έργων, φροντίζοντας να βρούμε ποια έργα στις διάφορες προτάσεις είναι κοινά, σε ποια συμπίπτουν οι υποκειμενικές προτιμήσεις, ώστε να επιλεγούν όσα με τη συχνότητα της αναφοράς υποχρεώνουν την παραδοχή μιας οιονεί αντικειμενικής (πάντα αναθεωρητέας) ομάδας.

Χάρολντ Μπλουμ

Ο ΔΥΤΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΩΝ ΕΠΟΧΩΝ

ΜΤΦ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΤΑΒΑΡΤΖΟΓΛΟΥ ΕΚΔ. GUΤΕΝΒΕRG ΣΕΛ. 750, ΤΙΜΗ: 48 ΕΥΡΩ