Ιστορικές αποχρώσεις σε μαυρόασπρο φιλμ

Τι κάνει αυτό το λεύκωμα να ξεχωρίζει από άλλα ομοειδή που έχουν κυκλοφορήσει τα τελευταία χρόνια, με φωτογραφίες από την Ελλάδα του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα; Ο ρεαλισμός των φωτογραφιών.

Μας αφήνουν την εντύπωση πως δεν είναι στημένες, πως τα θέματά τους δεν επιλέχτηκαν με αισθητικά ή “επιμορφωτικά” κριτήρια, πως πρόκειται για στιγμιότυπα από μια εποχή όπου το φωτογραφικό στιγμιότυπο σπάνιζε, όχι μόνον επειδή ήταν τεχνικά δύσκολο, αλλά κυρίως επειδή ήταν αισθητικά και γνωστικά αδιάφορο.

Βλέπουμε ΄Ελληνες μιας μακρινής εποχής, εκατό χρόνια πριναστούς, χωρικούς, τσοπάνηδες, στρατιώτες, χωροφύλακες, λούστρους, αγωγιάτες, ψαράδες- να βαδίζουν σε λεωφόρους, σοκάκια, δημοσιές, βουνά και παραλίες σχεδόν χωρίς να αντιλαμβάνονται τον φακό που τους σημαδεύει ή να ποζάρουν σαν να κοντοστάθηκαν ξαφνιασμένοι από την παρουσία του φωτογράφου. Βλέπουμε αστικά και υπαίθρια τοπία που δεν έχουν τίποτα το τουριστικά γραφικό, ειδυλλιακό ή επιβλητικό και γι΄ αυτό ακριβώς μας γεννούν μια συγκλονιστική αίσθηση πραγματικότητας ενός κόσμου τον οποίο η χρονική απόσταση έχει κάνει αβέβαιο.

Φωτογραφίες που μας συγκινούν σαν τεκμήρια μιας αλλοτινής ζωής που σημαντικές λεπτομέρειές της χάθηκαν ανάμεσα στις αράδες της καταγραμμένης ιστορίας.

Ένα φωτογραφικό οδοιπορικό που θυμίζει road movie, σε μια Ελλάδα που έχει φτάσει ώς εμάς απεικονισμένη, κατά κανόνα, με την αισθητική της καρτ ποστάλ.

Ο Γάλλος νεοελληνιστής Ηubert Ρernot (1870-1946) ήταν λάτρης της Ελλάδας, αλλά η ματιά του δεν είχε καμιά σχέση με την οπτική του ρομαντικού φιλελληνισμού και των ξένων περιηγητών που αναζητούσαν στην Ελλάδα βαρυσήμαντα ερείπια ή εξωτικές όψεις της ζωής μιας προαστικής κοινωνίας.

΄Εζησε για μεγάλα διαστήματα στην χώρα μας (η μητέρα του ήταν εγκατεστημένη στην Αθήνα, όπου έκανε ιδιωτικά μαθήματα γαλλικών), μιλούσε πολύ καλά τα ελληνικά, κατέγραφε τις νεοελληνικές διαλέκτους και ηχογράφησε δημοτικά τραγούδια της Χίου στα τέλη του 19ου αιώνα. Η πολυτιμότατη φωτογραφική συλλογή του ήταν θαμμένη και ξεχασμένη στη βιβλιοθήκη του Νεοελληνικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου της Σορβόνης. Εκεί την ανακάλυψε η Αικατερίνη Κουμαριανού, που παρουσίασε ένα μέρος της σε δύο εκθέσεις, το 1981 στην Αθήνα και το 1982 στο Παρίσι. Τώρα, μια πλούσια επιλογή από τα πέντε άλμπουμ που την αποτελούν παραδίνεται στο ελληνικό κοινό από τον Ολκό, που μας έχει δώσει μερικά εξαίσια, άψογα επιμελημένα λευκώματα με ιστορικές φωτογραφίες από την Ελλάδα της ίδιας εποχής.

Η ματιά του Περνό είναι εντυπωσιακά μοντέρνα επειδή εστιάζει στο ανθρώπινο στοιχείο, και μάλιστα όχι τόσο με εθνογραφικό ή λαογραφικό ενδιαφέρον (μολονότι υπάρχει και αυτή η παράμετρος) όσο με μια αίσθηση της κίνησης, της έκφρασης του σώματος και του προσώπου, του φευγαλέου σκηνικού της καθημερινής ζωής. Συναντούμε, έτσι, αναπάντεχες εικόνες.

Ανάμεσα σε φωτογραφίες από την πόλη της Κέρκυρας εμφανίζονται Τούρκοι αιχμάλωτοι που πορεύονται στη Σπιανάδα και Σέρβοι τραυματίες στρατιώτες σ΄ ένα νοσοκομείο: βρισκόμαστε στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο.

Στον δρόμο από τα Ιωάννινα προς το Αργυρόκαστρο τρεις χωρικοί συνομιλούν με έναν φωτογράφο της συνοδείας του Περνό (ή με τον ίδιο τον Περνό), ενώ ένας άλλος φωτογράφος απαθανατίζει τη σκηνή. Καταμεσής μιας ρούγας του ΄Αργους βλέπουμε έναν σύγχρονο Διογένη μέσα στο πιθάρι του. Παραταγμένοι

Συλλογή Ηubert Ρernot

ΕΞΕΡΕΥΝΩΝΤΑΣ ΤΗΝΕΛΛΑΔΑ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

1898- 1913

ΕΠΙΜ. ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΚΟΥΜΑΡΙΑΝΟΥ ΕΡΕΥΝΑ ΥΛΙΚΟΥ: ΦΑΝΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΕΚΔ. ΟΛΚΟΣ, 2007 ΣΕΛ. 307,
ΤΙΜΗ: 75 ΕΥΡΩ

στρατιώτες στην οδό Σταδίου περιμένουν με ένταση να περάσει μια επίσημη πομπή, που μόλις διακρίνεται στο βάθος.

Φωτογραφίες όπως αυτού του λευκώματος επαναφέρουν στο προσκήνιο την τεταμένη, επισφαλή σχέση ανάμεσα στη συλλογική μνήμη και την ιστορική αυθεντικότητα. Μας αναγκάζουν να ξανακοιτάξουμε το εθνικό παρελθόν με καινούργιο βλέμμα και να δούμε- σωστότερο θα ήταν να πω: να αισθανθούμε- αποχρώσεις που μπορεί και να τροποποιούν σημαντικά το νόημα της γενικής εικόνας.