Η παγίδα της ετικέτας

Ήταν ο συγγραφέας που «πούλησε τη σκιά του». Από τις πλέον ενδιαφέρουσες, πολυτάλαντες και ανήσυχες μορφές του 20ού αιώνα. Ένας ήρωας της γαλλικής Αντίστασης, διπλωμάτης ώς το 1961, κινηματογραφιστής που παντρεύτηκε την Τζην Σήμπεργκ, και κυρίως δημοφιλής μυθιστοριογράφος που περιθωριοποιήθηκε μετά την αυτοκτονία του το 1980, επειδή τόλμησε να παραπλανήσει- άρα και να υπονομεύσει- το λογοτεχνικό κατεστημένο. Μιλάμε για τον Ρομαίν Γκαρύ, τον μοναδικό συγγραφέα που τιμήθηκε δύο φορές με το γαλλικό Γκονκούρ (κάτι που απαγορεύεται από το καταστατικό του περίφημου βραβείου), ως Γκαρύ το 1956 με τις Ρίζες του ουρανού ( Les racines du ciel ) και ως Εμίλ Αζάρ το 1975 με τη Ζωή μπροστά σου ( La vie devant soi ). Η περίπτωσή του διαφέρει απ΄ όλες αυτές των συγγραφέων οι οποίοι πειραματίζονται με ψευδώνυμα (από τον Πεσσόα ώς τον Μπάνβιλ), επειδή εκείνος θέλοντας να επανεφεύρει τον εαυτό του ιδεολογικά και λογοτεχνικά, έφτασε να δανείσει στο φάντασμά του ένα πρόσωπο με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Έπεισε δηλαδή τον πολυπράγμονα ξάδελφό του Πωλ Πάβλοβιτς να εμφανίζεται ως Αζάρ- κάτι που του καλάρεσε αφού η Ζωή… θριάμβευε με ένα εκατ. αντίτυπα· και συντήρησε αυτό το θέατρο για μια πενταετία και για τέσσερα βιβλία, αποκαλύπτοντας την αλήθεια μόνο σε ένα κείμενοδιαθήκη ( Η ζωή και ο θάνατος του Εμίλ Αζάρ ) που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του! Εκεί ο Ρομαίν Γκαρύ κατέθετε την υπαρξιακή του αγωνία που τον οδήγησε να φυτέψει μια σφαίρα στο κεφάλι του, και την ανάγκη του να δραπετεύσει από τον εαυτό του, από την περσόνα του Γκωλικού ήρωα και από τον ρόλο του κατεστημένου συγγραφέα, για να βρει ένα καινούργιο κοινό και να ξανακριθεί. Πράγμα που το πέτυχε, με τίμημα όμως την υστεροφημία του αφού το εξαπατημένο σινάφι σχεδόν τον διέγραψε. Όμως αυτή ακριβώς η παγίδα της ετικέτας, η παγίδα της ταυτότητας που μας προσδιορίζει στα μάτια των άλλων, και που αναδεικνύεται με την υπόθεση Ρομαίν Γκαρύ, είναι ένα από τα πιο επίκαιρα θέματα της εποχής μας (δεν είναι τυχαίο ότι έχει φθάσει να απασχολεί βλ. labeling τους εγκληματολόγους). Τον ίδιο προβληματισμό, σε μια πρώιμη μορφή του, τον ανιχνεύουμε στο πρώτο μυθιστόρημα που έγραψε ο Γκαρύ στα 29 του, το 1943. Πρόκειται για την εμβληματική Ευρωπαϊκή θητεία που είχε βραβευτεί ως αριστούργημα από την Κριτική και που μόλις επανεκδόθηκε (Γκοβόστης), 60 χρόνια μετά την πρώτη της ελληνική έκδοση στα χρόνια του Εμφυλίου. Εκεί, τίθεται και το ζήτημα της σύγκρουσης ανάμεσα στην πολιτική και στην ατομική ταυτότητα.

Το μεγάλο ατού της ελληνικής έκδοσης είναι η μετάφραση του Νάσου Δετζώρτζη, συνομήλικου σχεδόν του Γκαρύ, ο οποίος τόσο με την εισαγωγή του όσο και με το πολύμορφο ύφος του, καταφέρνει να αποδώσει την ψυχή αυτού του βιβλίου και το πάθος του. Διότι η Ευρωπαϊκή θητεία δεν είναι μια απλή αποτύπωση βιωμάτων αλλά η μετουσίωσή τους σε τέχνη «έτσι ώστε το νόημα αυτού του βιβλίου να μην εξαντλείται στο θέμα του».

Έχει ενδιαφέρον το ότι γράφεται στο Λονδίνο ενώ ο Γκαρύ πρωτοστατεί σε αερομαχίες ως μέλος της περίφημης αντιστασιακής ομάδας «Λωρραίνη», διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Στάλινγκραντ, και κυκλοφορεί στην Ελλάδα όταν αρχίζει το δεύτερο αντάρτικο. Κι όμως δεν είναι αραχνιασμένη. Διαβάζοντάς την από την σημερινή προοπτική των απανωτών διαψεύσεων, βλέπει κανείς ότι κουβαλούσε μέσα της όλες τις ελπίδες της προοδευτικής παράταξης για έναν δικαιότερο μεταπολεμικό κόσμο, αλλά και τις αμφιβολίες του συγγραφέα της ο οποίος αποδείχθηκε προφητικός.

Οι πρωταγωνιστές της Ευρωπαϊκής θητείας είναι μια ετερόκλιτη ομάδα πεινασμένων και αποκαμωμένων Πολωνών παρτιζάνων, που περνάνε τρία χρόνια κρυμμένοι σε μια τρύπα περιμένοντας την ήττα των Ναζί στο ρωσικό μέτωπο και σαμποτάροντάς τους όταν και όπως μπορούν. Είναι σπαρακτικό το επεισόδιο όπου σε μια έξοδό τους βλέπουν να έρχεται προς το μέρος τους ένας Γερμανός λιποτάκτης και παρότι νιώθουν πόσο αγνός είναι, «τον ντουφεκίσαμε γιατί είχε αυτή την ετικέτα στη ράχη: Γερμανός· και γιατί εμείς είχαμε άλλη: Πολωνοί». Τέτοια επεισόδια που φωτίζουν τον άνθρωπο πίσω από τον ιστορικό ρόλο του, συνθέτουν τη… Θητεία η οποία διαδραματίζεται στο αδιαπέραστο δάσος κοντά στη Βίλνα- σήμερα Βίλνιους της Λιθουανίας. Εκεί είχε γεννηθεί ο συγγραφέας, από πατέρα ρωσοεβραϊκής καταγωγής και μάνα ηθοποιό με γαλλικό αίμα. (Δεν είναι τυχαίο ότι την υποδύθηκε η Μελίνα Μερκούρη το 1970 στην ταινία «Υπόσχεση την αυγή» του Ζυλ Ντασσέν, ο οποίος βασίστηκε στο ομότιτλο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Γκαρύ). Και ίσως επειδή διασταυρώθηκε με τόσες εθνότητες και τόσες γλώσσες (μιλούσε γαλλικά, αγγλικά, γερμανικά, πολωνικά, ρωσικά, βουλγαρικά), ίσως επειδή βίωσε από μέσα τη φρίκη του πολέμου, να ανέπτυξε ο Γκαρύ αυτό το όραμα μιας Ευρώπης ενωμένης με βάση τις ανθρωπιστικές αξίες, η οποία αποτελεί τον πυρήνα αυτού του βιβλίου. Όλοι οι πρωταγωνιστές του διαπαιδαγωγούνται μέσα από τις εμπειρίες τους, «θητεύουν» και δίνονται σ΄ αυτήν την ιδέα. Κι όλα μοιάζουν δυνατά μετά την κόλαση. Ωστόσο τέτοιαν Ευρώπη δεν κατάφεραν να οικοδομήσουν. Ούτε εκείνοι ούτε εμείς.