Ο σκηνοθέτης ως μαέστρος

Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΝΤΗΡΗΣ
ΗΤΑΝ ΕΝΑΣ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣ ΠΟΥ ΕΦΤΑΝΕ
ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΕΝΟΣ ΕΡΓΟΥ ΠΑΝΕΤΟΙ
ΜΟΣ
Σπεύδω να σημειώσω εδώ για τους άγευστους της θεατρικής μαγειρικής πως η Ανάγνωση είναι μια τελετουργία εθιμική του θεάτρου. Μάλιστα πριν από χρόνια ως εισηγητής λημματογράφος της Εγκυκλοπαίδειας Πάπυρος- Λαρούς- Μπριτάνικα είχα συμπεριλάβει τη θεατρική σημασία του λήμματος Ανάγνωση (μαζί με άλλα: αλαλούμ, πρεμιέρα, ατάκα κ.λπ.) στο λημματολόγιο.

Η Ανάγνωση λοιπόν είναι η ενώπιον του θιάσου ανάγνωση του έργου, την πρώτη μέρα που αρχίζουν επίσημα οι δοκιμές. Αν ο συγγραφέας είναι Έλληνας και ζωντανός διαβάζει ο ίδιος, αν είναι παλιότερο κείμενο ή ξένο μεταφρασμένο διαβάζει ο σκηνοθέτης και σπάνια ο μεταφραστής. Οποίος έχει ακούσει ανάγνωση του Καμπανέλλη έχει αντιληφθεί πως ο συγγραφέας υποβάλλει την αισθητική του άποψη και τη σκηνοθετική του πρόθεση στον θίασο. Ο Ροντήρης ήταν ένας ανεπανάληπτος αναγνώστης. Ερχόταν, όπως έγραψα, πανέτοιμος. Αυτό σήμαινε πως είχε εξαντλήσει στο γραφείο του, σε ώρες πολλές, κάθε γνώση γύρω από το έργο που θα σκηνοθετούσε. Είχε διαφωτιστεί για όλα τα θεωρητικά, ιστορικά, ιδεολογικά και αισθητικά προβλήματα που οι μελετητές του, κριτικοί, ιστορικοί του θεάτρου, δραματολόγοι έχουν κατά καιρούς συζητήσει. Αφού είχε εξοπλιστεί με όσα τον κατοχύρωναν ώστε να μην κάνει λάθη ερμηνείας, παραναγνώσεις, νοθεύσεις στους χαρακτήρες και παραποιήσεις στο ύφος, ως μέγας ηθοποιός που ήταν ο ίδιος, «έπαιζε» όλους τους ρόλους διεισδύοντας στα μύχια των χαρακτήρων. Με τις άπειρες κατά μόνας επαναλήψεις έφτανε να σχηματίσει μια μουσική σχεδόν παρτιτούρα. Σημείωνε τις παύσεις και τη διάρκειά τους, επιτάχυνε ή καθυστερούσε τον ρυθμό, σημάδευε τους τονισμούς

Η σκηνοθεσία στο θέατρο όπως και η διεύθυνση ορχήστρας είναι «ενός ανδρός αρχή»

των πυρηνικών λέξεων, συχνά σημείωνε και τις κλιμακώσεις του ρυθμού, τις εξάρσεις. Είναι αυτονόητο, βέβαια, ότι τα συναισθήματα κάθε χαρακτήρα τα είχε ταξινομήσει ώστε να είναι σαφή και ευανάγνωστα στον ακροατή, πριν γίνουν ευκρινή στον θεατή. Η παρτιτούρα του κειμένου, εντέλει, ήταν χρονομετρημένη. Έτσι έλεγε πως η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή στη μετάφραση του Γρυπάρη που δίδασκε δεν μπορεί να διαρκεί περισσότερο από μία ώρα και είκοσι τέσσερα λεπτά! Υπερασπιζόταν αυτήν την άποψη παραπέμποντας στον Αριστοτέλη, ο οποίος αναφερόταν στο οικείον μήκος μιας μιμητικής πράξεως. Αυστηρός με τον εαυτό του, ο Ροντήρης απαιτούσε και οι συνεργάτες του να υπακούουν στους κανόνες και στα χρονικά πλαίσια μιας διδασκαλίας, ώστε να επιτυγχάνεται η οικεία ηδονή μιας τραγωδίας ή μιας κωμωδίας, πάλι παραπέμποντας στον Αριστοτέλη.

Έφτανε μάλιστα συχνά σε υπερβολές. Θυμάμαι στη Νέα Υόρκη ή στο Λονδίνο, στη Βιέννη, στο Μόναχο, να φεύγει από το θέατρο όπου ο θίασος του «Πειραϊκού Θεάτρου» παρίστανε την «Ηλέκτρα» αμέσως μετά την έναρξη και να γυρίζει γύρω- γύρω από το κτίριο του θεάτρου λέγοντας από μέσα του το έργο και να επιστρέφει λίγο πριν από το φινάλε και αλίμονο αν η παράσταση είχε ξεπεράσει το όριο της μιας ώρας και των είκοσι τεσσάρων λεπτών ή είχε υπολειφθεί. Έβαζε πρόστιμο γιατί πίστευε πως η οικεία ηδονή είχε νοθευθεί. Πίστευε πως μια παράσταση δημιουργεί με το κοινό μια ερωτική συνομιλία με ενεργητικό εραστή τον θίασο και παθητική ερωμένη το κοινό. Και έπρεπε να φτάσουν σε μια οργασμική κορύφωση μαζί. Και επιτρέψτε μου να το γράψω, μια πρόωρη εκσπερμάτιση ή μια παρατεταμένη συνουσία αποτελούσε μια εγωιστική και εξουσιαστική εκ μέρους της παράστασης ερωτική συμπεριφορά.

Π ολλοί ανίδεοι πίστευαν πως ο Ροντήρης έχοντας οριστικά λύσει όλα τα προβλήματα ύφους και ρυθμού πριν καν την ανάγνωση και φέρνοντας έτοιμη την παρτιτούρα πριν καν αρχίσουν οι δοκιμές, λειτουργούσε σαν τύραννος επιβάλλοντας τη σκηνοθετική του άποψη και καθιστώντας τους ηθοποιούς του απλά όργανα που όφειλαν να διαβάσουν πειθαρχικά τις νότες που είχαν εκ των προτέρων συγκροτήσει την ηχητική και ως εκ τούτου και τη χαρακτηρολογική μπάντα της παρτιτούρας.

Δεν έχω ψευδαισθήσεις. Η μέθοδος αυτή, αν δεν έβρισκε εκτελεστές με φαντασία και συγκροτημένη τεχνική, μπορούσε να δημιουργήσει ρυθμομανή αυτόματα, φερέφωνα και μαϊμούδες. Ο Ροντήρης αναζητούσε, και όταν ευτυχούσε να βρει θριάμβευε, Στραντιβάριους ηθοποιούς, ικανούς να σεβαστούν από τη μια μεριά την πρότασή του σχηματοποιημένη στην παρτιτούρα και από την άλλη να διοχετεύσουν στο σχήμα την προσωπική τους πνοή, την ιδιοσυγκρασιακή τους θερμοκρασία και την υποκριτική τους μοναδικότητα. Έτσι, η τελειωμένη και οριστική του φόρμα της «Ηλέκτρας» π.χ. μέσα σε σαράντα χρόνια, αναλλοίωτη ερμηνεύθηκε από διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας ηθοποιούς και είχε την ίδια αισθητική αποτελεσματικότητα αλλά διαφορετική θερμοκρασία. Π.χ. την Ηλέκτρα ερμήνευσαν η Παξινού, η Παπαθανασίου, η Βεργή και η Χατζηαργύρη και καθεμιά αναδείχθηκε μέσα στη δοσμένη φόρμα, υπακούοντας στον μετρονόμο του οικείου μήκους, προσφέροντας στο κοινό την απαραίτητη οικεία ηδονή ενδεδυμένη με το προσωπικό της υποκριτικό ένδυμα.

Ο Ροντήρης είχε πρότυπο και ακριβό φίλο τον μεγάλο μαέστρο Δημήτρη Μητρόπουλο και είχε αφομοιώσει το μάθημά του: χωρίς καμιά αλλοίωση ρυθμική, χωρίς παραχαράξεις, με σεβασμό στις εντολές που δίνει μια παρτιτούρα της «Ενάτης» του Μπετόβεν, ο μαέστρος μπορεί να οδηγήσει την ορχήστρα σε ερμηνείες που να διαφέρουν μεταξύ τους. Και βέβαια άλλη ερμηνεία της «Ενάτης» μας χάρισε ο Τοσκανίνι, άλλη ο Φουρτβέγκλερ, άλλη ο Κάραγιαν και άλλη ο Μητρόπουλος, πιστοί όλοι στη φόρμα και στις επιταγές που σημειώνονται στην παρτιτούρα από τον συνθέτη πριν από εκατόν πενήντα χρόνια.