Να λυτρωθούμε από τον Ζορμπαδισμό

ΕΝΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΚΑΙ ΜΙΑ ΜΕΛΕΤΗ
ΦΕΡΝΟΥΝ ΞΑΝΑ ΣΤΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ
ΤΟΝ ΖΟΡΜΠΑ, ΤΟΝ ΘΡΥΛΙΚΟ
ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΟ ΗΡΩΑ ΠΟΥ
ΥΠΟΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ,
ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ ΩΣ ΑΦΟΡΜΗ ΓΙΑ ΝΑ
ΣΚΕΦΤΟΥΜΕ ΠΟΣΟ ΠΑΡΕΞΗΓΗΜΕΝΟΣ
ΚΙ ΑΦΑΝΗΣ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ Ο
ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ
Η εφετινή συμπλήρωση 50 χρόνων από τον θάνατο (1957) του Νίκου Καζαντζάκη προκάλεσε πλήθος αφιερωματικών εκδηλώσεων, στην Ελλάδα και ανά την υφήλιο. Μια πρόχειρη καταμέτρησή τους αθροίζει δύο συνέδρια στην Αθήνα και δύο στην Κρήτη, μία ημερίδα στη Θεσσαλονίκη και μία στον Πειραιά κι ένα αφιέρωμα περιοδικού ( Το Δέντρο ), ενώ αναμένονται ως το Δεκέμβριο άλλα τρία ( Διαβάζω, Νέα Εστία και Φιλόλογος ). Αυτή η πληθώρα εκδηλώσεων θα δημιουργούσε σε κάποιον ξένο την ψευδαίσθηση ότι ο Καζαντζάκης βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής των Ελλήνων ειδικών, αν όχι και του αναγνωστικού κοινού. Η αλήθεια, βεβαίως, είναι ότι το πολύπτυχο έργο του παραμένει στην αφάνεια και στα αζήτητα.

Η πρόσφατη, γνωστή, αλλά καίρια στη διατύπωσή της, διαπίστωση της Ρέας Γαλανάκη ότι ο Καζαντζάκης είναι ο διασημότερος Έλληνας πεζογράφος σε ολόκληρο τον κόσμο και ο περισσότερο συκοφαντημένος στην πατρίδα του λογοτέχνης, βοηθά να συνειδητοποιήσου- με το πρωτεύον ζητούμενο αναφορικά με τον Κρητικό συγγραφέα: να μελετήσουμε την πρόσληψη του έργου του, νηφάλια και απροκατάληπτα, ως μια μακρά και σύνθετη διαδικασία παρανάγνωσης, εκλαΐκευσης και απαξίωσής του. Η διαδικασία αυτή, που ξεκίνησε όσο ο Καζαντζάκης ζούσε και συνεχίστηκε μετά τον θάνατό του, είχε πολλές και αλληλένδετες όψεις: απηνής διωγμός από θεσμικά περιβάλλοντα (Εκκλησία, κράτος, φθονεροί ομότεχνοι), νοσηρή εμμονή σε έναν ρηχό βιογραφισμό με, πολύ συχνά, κακόβουλα κίνητρα, που δυσφήμησε τον άνθρωπο και αμαύρωσε τα γραπτά του, σταθερή εστίαση της θετικής για τον Καζαντζάκη κριτικής στις φιλοσοφικές ιδέες ή το ιδεολογικό περιεχόμενο του έργου του και παραγνώριση των λογοτεχνικών του τρόπων, ανεκδοτολογική απαξίωση της Οδύσσειάς του (1938) ως του σύγχρονου έπους που δεν διαβάστηκε σχεδόν από κανέναν Έλληνα αναγνώστη, εντυπωσιακή αδιαφορία (αν εξαιρέσουμε την επετειακή τύρβη)

της σύγχρονης φιλολογικής κριτικής για τα μυθιστορήματά του (την τελευταία δεκαετία, οι αφηγηματικοί τρόποι του Παναγιώτη Σούτσου και του Ιάκωβου Πιτζιπίου, συγγραφέων του 19ου αιώνα, απασχολούν τους νεοελληνιστές περισσότερο απ΄ ό,τι το Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά ), εγκλωβισμός και καθήλωση του συγγραφικού έργου του σε ξεπερασμένο εκδοτικό όχημα (τις Εκδόσεις Ελένης Καζαντζάκη) που, επιπλέον, δεν προσφέρει την, απαραίτητη σήμερα, φιλολογική πλαισίωση (εισαγωγές, εκδοτικά αξιόπιστο και υπομνηματισμένο κείμενο, γλωσσάρια). Η πιο κρίσιμη ίσως πλευρά της μεταθανάτιας πρόσληψης του καζαντζακικού έργου μπορεί να ονομαστεί «ζορμπαδισμός», με την έννοια ότι στη συνείδηση της πλατιάς μάζας, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, ο Καζαντζάκης υποκαταστάθηκε από τον περίφημο ήρωα του μυθιστορήματός του Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (1946). Δύο πρόσφατα βιβλία, ένα μυθιστόρημα και μία μελέτη, λειτουργούν το πρώτο ως μυθοπλαστικό σχόλιο του ζορμπαδισμού και το δεύτερο ως διαφωτιστική μελέτη του.

Νίκος Καζαντζάκης

ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥΑΛΕΞΗ ΖΟΡΜΠΑ

ΕΚΔ. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ, 1999, ΣΕΛ. 315, ΤΙΜΗ: 21 ΕΥΡΩ