Ημερολόγιο Συνόρων «Στη Σμύρνη μου δεν υπάρχουν ξένοι»

Το όνομά μου είναι Ηerv Georgelin. Μεγάλωσα σε προάστιο του Παρισιού. Οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν Γάλλοι που είχαν εγκαταλείψει τη γαλλική επαρχία ή είχαν αναγκαστεί να φύγουν από τις γαλλικές αποικίες
ΤΟ RUΕΙL-ΜΑLΜΑΙSΟΝ ήταν και είναι ένα προάστιο μικροαστικό και εξαιρετικά βαρετό. Το παλαιό παλάτι της πρώτης γυναίκας του Ναπολέοντα δεν φτάνει για να του προσδώσει κάποιο ιστορικό ενδιαφέρον. Οι συζητήσεις μεταξύ των κατοίκων του προαστίου, τότε, δεν αφορούσαν ποτέ τον τόπο προέλευσής τους. Στο σχολείο μαθαίναμε ότι η ελευθερία, η ισότητα και η αδελφότητα ήταν ο κανόνας για όλους. Έπρεπε να περάσουν κάποια χρόνια για να καταλάβω ότι δεν ήταν ακριβώς έτσι. Τη δεκαετία του ΄80, στο κρατικό λύκειο όπου φοιτούσα, εγγράφονταν μόνο παιδιά Γάλλων ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Θυμάμαι ελάχιστα παιδιά Πορτογάλων ή Ισπανών μεταναστών. Άραβες δεν είχαμε καθόλου. Την Κυριακή όμως πηγαίναμε στη λαϊκή αγορά στη Νanterre. Μια φτωχή πόλη, όπου πελάτες και πωλητές ήταν κυρίως Άραβες μετανάστες από τη Βόρεια Αφρική.

Απαγορευμένες γλώσσες.
Οι γονείς μου ήρθαν στο Παρίσι από τη Βρετάνη για να ξεφύγουν από τη φτώχεια. Στη Βρετάνη δεν έβλεπαν κανένα μέλλον. Ήταν επαρχιώτες στο Παρίσι και πάλεψαν σκληρά για να τα καταφέρουν. Πάντως, όταν γνώρισα τους συγγενείς μου έζησα την πρώτη αντίφαση μεταξύ της κρατικής ιδεολογίας και της πραγματικότητας. Ένας από τους παππούδες μου ήταν Αλσατός. Ήξερε καλύτερα γερμανικά παρά γαλλικά. Μία από τις γιαγιάδες μου ήξερε καλύτερα κέλτικα παρά γαλλικά. Δεν μιλούσε όμως ποτέ δημόσια. Κάτι τέτοιο θεωρούνταν μεγάλη ντροπή, τότε. Το αστείο είναι ότι σήμερα το κράτος ενθαρρύνει τους νέους στη Βρετάνη να μιλήσουν τη γλώσσα των παππούδων και των γιαγιάδων τους. Είναι πολύ αργά. Οι νέοι δεν δείχνουν κανένα ενδιαφέρον… Το οθωμανικό παρελθόν με τραβάει ακριβώς γι΄ αυτό τον λόγο. Δεν θεωρώ ότι ήταν μια κοινωνία καλύτερη και πιο ειρηνική. Με τραβάει κυρίως το γεγονός ότι η πυκνότητα του παρελθόντος και η ποικιλία των ανθρώπων δεν μπορούν να μην αναγνωριστούν.

Τα πρώτα ελληνικά κείμενα. Άρχισα να μαθαίνω ελληνικά στα τέλη της δεκαετίας του ΄80, σ΄ έναν μικρό σύλλογο, στην πίσω αίθουσα του βιβλιοπωλείου «Δεσμός», κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό Μontparnasse. Οι πρώτες μου «συναντήσεις» με Έλληνες συγγραφείς: Καζαντζάκης, Καβάφης και Θεοτοκάς. Αυτό το «εξωτικό» ενδιαφέρον για την Ελλάδα μεγάλωσε με τα χρόνια. Το 1991 εγγράφηκα στο Εθνικό Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών και Σπουδών, στο Τμήμα Νεοελληνικών. Η επίδραση του ιστορικού των Βαλκανίων, Βernard Lory, ήταν αποφασιστική. Τα Βαλκάνια ήταν ένας διαφορετικός κόσμος από αυτόν που βίωνα στη Γαλλία. Με άλλες κοινωνικές πρακτικές. Με ένα προ-εθνικό παρελθόν, που «έβραζε» κάτω από την επιφάνεια.

Ο Γάλλος ιστορικός Ηerv Georgelin μιλάει στο «Ημερολόγιο Συνόρων» για τη ζωή και το έργο του: για τη Βρετάνη, το Παρίσι και τη Σμύρνη του

Η διδακτορική μου διατριβή αφορούσε την Ανατολική Μεσόγειο. Η οθωμανική εμπειρία, αν και είχε αφήσει παντού δυσάρεστα χνάρια, με συνάρπαζε. Η πρόσβαση στις πηγές μου ήταν σχετικά εύκολη. Στα τέλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τα γαλλικά ήταν σαν δεύτερη γλώσσα. Διάβασα επίσης πηγές σε μερικές δυτικές γλώσσες. Μετά στα ελληνικά, στα αρμένικα και- με τη βοήθεια ενός λεξικού- στα τούρκικα. Κάποια στιγμή αποφάσισα να εξετάσω την κοινωνική ζωή της όψιμης Σμύρνης. Με «γοήτευσε» το ξαφνικό και εγκληματικό τέλος της πόλης, τον Σεπτέμβριο του 1922. Ήταν το ολέθριο σύμβολο των ριζικών ιστορικών τομών που επήλθαν με την επικράτηση του έθνους-κράτους. Η Σμύρνη καταστράφηκε για να πραγματοποιηθούν τα ιδεώδη της «εθνικής αγνότητας και ενότητας», ιδεώδη που ήταν εντελώς ξένα μέχρι τότε στα οθωμανικά εδάφη. Η κοσμοπολίτικη πόλη δεν ταίριαζε στη Νέα Τουρκία. Οι «άλλοι» δεν είχαν πια καμιά θέση εκεί. Έπρεπε να καταστραφεί… Στη Σμύρνη μου δεν υπάρχουν ξένοι. Η Σμύρνη είναι ένα ταξίδι σε μια κοινωνία όπου οι Ρωμιοί οργάνωναν διαδηλώσεις όταν δεν ήταν ευχαριστημένοι. Όπου πρόσφυγες από τα Βαλκάνια, διωγμένοι από τα καινούργια εθνικά κράτη, έρχονταν και άλλαζαν το κλίμα. Όπου γείτονες, σε μια δεδομένη συνοικία, συνυπήρχαν σύμφωνα με κοινούς κανόνες και όχι μόνο σύμφωνα με εθνο-θρησκευτικά κριτήρια. Όπου η πολυγλωσσία δεν ήταν το προνόμιο των ανώτερων τάξεων, αλλά κοινή κοινωνική πράξη. Ήταν ένας έξυπνος τρόπος για την ανάπτυξη των σχέσεων μέσα στην πόλη και με τον έξω κόσμο. Η Σμύρνη δεν είναι απλώς η ιστορία μιας ελληνικής πόλης που χάθηκε. Πρόκειται για μια ολόκληρη αστική κοινωνία που δεν ταίριαζε πια στον ιδεολογικό κόσμο της εποχής. Την ίδια τύχη είχαν η Οδησσός, η Σαλονίκη, η Αλεξάνδρεια, η Κωνσταντινούπολη, το Τσέρνοβιτς, το Λβοβ, η Κωστάντζα. Η Σμύρνη δεν είναι κολακευτικό βιβλίο για κανέναν. Δεν είναι ούτε καταγγελία, γιατί είναι πολύ αργά πλέον. Προσωπικά θα ήθελα να λειτουργεί σαν προειδοποίηση του εύθραυστου χαρακτήρα των σημερινών κοινωνιών, όπου συμβιώνουν άνθρωποι με διαφορετικές πολιτισμικές αναφορές και προελεύσεις. Όπως στην οθωμανική Σμύρνη, μπορούμε να συνυπάρχουμε με τις διαφορές μας. Δεν μπορούμε να συνυπάρξουμε όμως χωρίς μια κοινή κοινωνική γραμματική. Η επιστροφή στον ολοκληρωτικό χαρακτήρα του έθνους-κράτους θα ήταν καταστροφή. Από την άλλη πλευρά, για να συνυπάρχουμε στις σημερινές κοσμο-πόλεις, πρέπει όλοι να υποτασσόμαστε σε κοινούς νόμους.

Η αποστολή του ιστορικού. Με ρωτούν εάν μπορούν οι Βαλκάνιοι να συνυπάρξουν, κάποτε, ειρηνικά. Γερμανοί και Γάλλοι που σφαγιάζονταν επί δεκαετίες ζουν σήμερα ειρηνικά. Δεν υπάρχει πια ούτε η παραμικρή πιθανότητα πολέμου. Κάποτε για την Αλσατία σκοτώθηκαν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι. Σήμερα οι Αλσατοί ξέρουν όλοι γερμανικά και γαλλικά. Πολλοί εργάζονται στη Γερμανία και πηγαινοέρχονται καθημερινά. Το ίδιο τοπίο μπορώ να φανταστώ και για τους Βαλκάνιους κάποια μέρα. Ποια είναι η αποστολή του ιστορικού; Καμιά. Η ιστοριογραφία αποτελεί μορφή ψυχικής υγείας εάν συμβάλλει στη κατάρρευση των επίσημων ψεμάτων, εάν αποκαλύπτει τους ξεχασμένους, τους ντροπιασμένους της ανθρωπότητας. Από εκεί και πέρα δεν αρκεί η γνώση του παρελθόντος για να προβλέψεις το μέλλον. Η ιστορία δεν προβλέπει, μας προειδοποιεί για ορισμένα πράγματα. Ας μην τα περιμένουμε όλα από αυτήν. Ας μην είμαστε υπερβολικά απαιτητικοί μαζί της…

LΙΝΚ:

www.gkapllani.com