Ο «ιμπεριαλισμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων»

O «ιμπεριαλισμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων» είναι κατά τον Χόμπσμπωμ ένα από τα πιο ύπουλα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε εδώ και μερικά χρόνια. Πρόκειται για την γενική πρόταση ότι οι ένοπλες επεμβάσεις στο εξωτερικό που έχουν στόχο να προστατέψουν ή να εγκαθιδρύσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, είναι θεμιτές και κάποτε αναγκαίες σε μια εποχή ολοένα και μεγαλύτερης παγκόσμιας βαρβαρότητας, βίας και αταξίαςθέση που μπήκε στην πολιτική ατζέντα την περίοδο των βαλκανικών συγκρούσεων, μετά τη διάλυση της κομμουνιστικής Γιουγκοσλαβίας. Όπως αποδείχτηκε όμως, η διάδοση των δυτικών αξιών και των δημοκρατικών θεσμών δύσκολα πραγματώνεται όταν δεν έχουν ωριμάσει τοπικά οι σχετικές συνθήκες. «Υπάρχουν ελάχιστα παρακαμπτήρια μονοπάτια στην ιστορία», λέει ο Χόμπσμπωμ και εξηγεί:

«Η ανθρωπιστική συνηγορία υπέρ των ενόπλων επεμβάσεων στις υποθέσεις άλλων κρατών στηρίζεται σε τρεις παραδοχές: ότι μπορεί να προκύψουν στον σύγχρονο κόσμο ανυπόφορες καταστάσειςσυνήθως σφαγές ή ακόμα και γενοκτονία- που απαιτούν τέτοιες επεμβάσεις, ότι δεν είναι εφικτός κάποιος άλλος τρόπος χειρισμού, και ότι τα οφέλη από μια τέτοια επέμβαση είναι φανερά μεγαλύτερα από το κόστος. Και οι τρεις αυτές παραδο- χές δικαιώνο- νται κάποιες φορές, μολονότι, όπως απέδειξε η διαμάχη γύρω από το Ιράκ και το Ιράν, σπάνια υπάρχει γενική ομοφωνία γύρω από το τι ακριβώς αποτελεί «ανυπόφορη κατάσταση». Υπήρξε ίσως συναίνεση στις δύο προφανέστερες περιπτώσεις δικαιολογημένης επέμβασης: στην εισβολή του Βιετνάμ στην Καμπότζη, που έβαλε τέλος στο φρικιαστικό καθεστώς των στρατοπέδων θανάτου του Πολ Ποτ (1978) και στην κατάλυση του καθεστώτος τρόμου του Ίντι Αμίν στην Ουγκάντα από την Τανζανία (1979). Και οι δύο αυτές περιπτώσεις πέτυχαν, μετά από σύντομες εισβολές, άμεσα οφέλη και ίσως μόνιμες βελτιώσεις, ενώ δεν συνεπάγονταν τη συστηματική κατάργηση της καθιερωμένης αρχής της μη επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις κυρίαρχων κρατών.

Βαλκάνια
Πολύ διαφορετικές ήταν οι ένοπλες επεμβάσεις των πρόσφατων χρόνων που στάθηκαν, σε κάθε περίπτωση, επιλεκτικές και δεν έθιξαν κάποιες από τις, με ανθρωπιστικά κριτήρια, χειρότερες περιπτώσεις ωμότητας, ιδιαίτερα την κεντροαφρικανική γενοκτονία. Στα Βαλκάνια του ΄90, η ανθρωπιστική μέριμνα ήταν ένας σημαντικός παράγοντας, όχι όμως ο μοναδικός. Πιθανότατα (αν κι έχει υποστηριχτεί και το αντίθετο) η εξωτερική επέμβαση στη Βοσνία βοήθησε να τερματιστεί η τοπική αιματοχυσία νωρίτερα απ΄ ό,τι αν αφηνόταν να συνεχιστεί ώς την κατάληξή του ο πόλεμος μεταξύ Σέρβων, Κροατών και Βόσνιων Μουσουλμάνων, ωστόσο η περιοχή παραμένει ασταθής. Δεν είναι καθόλου σαφές αν η ένοπλη επέμβαση του 1999 ήταν ο μόνος τρόπος για να διευθετηθούν τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν από την εναντίον της Σερβίας εξέγερση μιας εξτρεμιστικής μειοψηφικής ομάδας μεταξύ των Αλβανών εθνικιστών του Κοσόβου ούτε αν ήταν η απειλή της εισβολής ή η ρώσικη διπλωματία εκείνο που έβαλε τέλος στη σερβική αδιαλλαξία. Η ανθρωπιστική της βάση ήταν μάλλον πιο αμφίβολη απ΄ ό,τι στη Βοσνία, και καθώς προκάλεσε τη μαζική απέλαση των Αλβανών του Κοσόβου εκ μέρους της Σερβίας, αλλά και απώλειες μεταξύ αμάχων από τον ίδιο τον πόλεμο και κάποιους μήνες καταστροφικών βομβαρδισμών στη Σερβία, ενδέχεται να επιδείνωσε μάλλον παρά να βελτίωσε την ανθρωπιστική κατάσταση. Ούτε οι σχέσεις μεταξύ Σέρβων και Αλβανών έχουν σταθεροποιηθεί.

Ωστόσο, τουλάχιστον οι βαλκανικές επεμβάσεις στάθηκαν γρήγορες και βραχυπρόθεσμα αποτελεσματικές,

Ο 20ός αιώνας απέδειξε ότι τα κράτη δεν μπορούν να ξαναφτιάχνουν απλώς τον κόσμο κατά βούληση ή να συντομεύουν ιστορικούς μετασχηματισμούς. Ούτε μπορούν να επιφέρουν εύκολα κοινωνικές αλλαγές, εξάγοντας απλώς θεσμούς πέρα από τα σύνορά τους

μολονότι κανείς, με την πιθανή εξαίρεση της Κροατίας, δεν έχει λόγους να νιώθει ικανοποιημένος από την έκβαση.

Ιράκ
Από την άλλη, οι πόλεμοι στο Αφγανιστάν και το Ιράκ μετά το 2001 ήταν αμερικανικές στρατιωτικές επεμβάσεις που δεν έγιναν για ανθρωπιστικούς λόγους, έστω κι αν δικαιολογήθηκαν απέναντι στην ανθρωπιστική κοινή γνώμη με βάση το ότι ανέτρεψαν κάποια μάλλον απεχθή καθεστώτα. Αλλά πριν από την 11η Σεπτεμβρίου ούτε καν οι ΗΠΑ δεν θα είχαν θεωρήσει ότι η κατάσταση στις δύο αυτές χώρες απαιτούσε άμεση εισβολή (…).

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η ένοπλη επέμβαση έγινε από ξένα κράτη με κατά πολύ ανώτερη στρατιωτική δύναμη και πόρους. Σε καμία από αυτές, έως τώρα, δεν πέτυχε σταθερές λύσεις. Σε όλες τις χώρες που αφορούσε, η ξένη στρατιωτική κατοχή και πολιτική επιτήρηση συνεχίζεται. Στις καλύτερες περιπτώσεις, σαφώς όμως όχι στο Αφγανιστάν και το Ιράκ, η επέμβαση έβαλε τέλος σε αιματηρούς πολέμους και εγκαθίδρυσε κάποιου είδους ειρήνη, αλλά τα θετικά αποτελέσματα, όπως στα Βαλκάνια, είναι απογοητευτικά. Στη χειρότερη των περιπτώσεων, στο Ιράκ, κανείς πια δεν μπορεί να αρνηθεί ότι η κατάσταση του λαού, η απελευθέρωση του οποίου στάθηκε η επίσημη δικαιολογία για τον πόλεμο, είναι χειρότερη από πριν. Ο απολογισμός των ενόπλων επεμβάσεων σε υποθέσεις άλλων κρατών, ακόμα και εκ μέρους υπερδυνάμεων, δεν αποδεικνύεται επιτυχημένος (…). Ο 20ός αιώνας απέδειξε ότι τα κράτη δεν μπορούν να ξαναφτιάχνουν απλώς τον κόσμο κατά βούληση ή να συντομεύουν ιστορικούς μετασχηματισμούς. Ούτε μπορούν να επιφέρουν εύκολα κοινωνικές αλλαγές, εξάγοντας απλώς θεσμούς πέρα από τα σύνορά τους (…).

Παράδοξο
Όταν η συναίνεση- είτε θρησκευτική είτε εθνοτική είτε και τα δύοαπουσιάζει, η δημοκρατία αναστέλλεται (όπως συνέβη με τους δημοκρατικούς θεσμούς στη Β. Ιρλανδία), το κράτος διχοτομείται (όπως στην Τσεχοσλοβακία), ή η κοινωνία βυθίζεται σε διαρκή εμφύλιο πόλεμο (όπως στη Σρι Λάνκα). Η «εξάπλωση της δημοκρατίας» επιδείνωσε τις εθνοτικές συγκρούσεις και επέφερε τον κατακερματισμό των κρατών σε πολυεθνικές και πολυκοινοτικές περιοχές, τόσο μετά το 1918 όσο και μετά το 1989- μια ζοφερή προοπτική.

Πέρα από τις πενιχρές πιθανότητες επιτυχίας, οι προσπάθειες για εξάπλωση της τυποποιημένης δυτικής δημοκρατίας πάσχουν και από ένα θεμελιακό παράδοξο. Θεωρείται, κατά μεγάλο μέρος, λύση στα απειλητικά υπερεθνικά προβλήματα των ημερών μας. Αλλά ένα μεγάλο μέρος της σημερινής ανθρώπινης ζωής εξελίσσεται έξω από την επιρροή των ψηφοφόρων, σε υπερεθνικούς, δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς που δεν διαθέτουν εκλογικό σώμα ή τουλάχιστον όχι δημοκρατικό εκλογικό σώμα. Και η εκλογική δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά έξω από πολιτικές οντότητες όπως τα έθνηκράτη. Τα ισχυρά κράτη, επομένως, προσπαθούν να εξαπλώσουν ένα σύστημα που ακόμα και τα ίδια το βρίσκουν ακατάλληλο για να αντιμετωπίσει τις σύγχρονες προκλήσεις».

(αποσπάσματα από τις σελ. 18-21 και 140-142).