Τα γέλια που δεν κάναμε

Ο ΦΙΛΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΜΟΥ
ΕΛΕΓΕ ΤΙΣ ΠΡΟΑΛΛΕΣ ΠΩΣ ΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ
ΤΟΥ ΚΩΜΙΚΟΥ ΠΕΡΝΑΕΙ ΜΕΓΑΛΗ ΚΡΙΣΗ. ΟΧΙ ΕΠΕΙΔΗ ΤΟΥ ΕΛΕΙΨΑΝ ΤΑ ΤΑΛΕΝΤΑ, ΑΛΛΑ ΓΙΑΤΙ Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΖΩΗΣ ΕΧΕΙ ΚΑΤΑΧΡΑΣΤΕΙ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΟΥ
Έτυχε τις ημέρες εκείνες να δω και τον Μαυρογιαλούρο στην τηλεόραση- νομίζω πως ήταν το μεσημέρι της Κυριακής των εκλογών- κι αναρωτιόμουν γιατί, ενώ στη δημόσια σκηνή κατοικεί ένας ολόκληρος πληθυσμός από δαύτους, δεν μπορούμε να γελάσουμε πια με την περίπτωσή τους. Δεν μας λείπουν οι Μαυρογιαλούροι, ούτε η μοναδική χάρη του Λάμπρου Κωσταντάρα. Εκείνο που μας έχει εγκαταλείψει είναι το αίσθημά τους.

Εξηγούμαι. Το κωμικό στοιχείο στην ταινία παράγεται από την απόσταση που χωρίζει την καρικατούρα του υπουργού από την πραγματικότητα. Ο υπουργός Μαυρογιαλούρος μιλάει χωρίς να έχει συνείδηση του τι λέει και ποια είναι η σημασία των λέξεων που εκφωνεί στους λόγους που άλλοι του έχουν γράψει και η πραγματικότητα τον καταρρακώνει, όπως ακριβώς μια σκάλα ή μια λακκούβα με νερό ή μια τούρτα γεμάτη κρέμα διακόπτει βίαια το τρεχαλητό τού ήρωα σε μια μπουρλέσκ κωμωδία.

Ο Μπερξόν έλεγε ότι το γέλιο προκαλείται από την παρέμβαση κάποιου «μηχανικού στοιχείου» στην ανθρώπινη κατάσταση. Όπου το «μηχανικό στοιχείο» είναι κάτι που ξεπερνάει τις προθέσεις και τη συνείδηση, άρα ανεξέλεγκτο, ικανό να μετατρέψει τον θύτη, αυτόν που πήγε να ξεγελάσει την πραγματικότητα, σε θύμα, σε κάποιον που η ίδια η πραγματικότητα τον ξεγέλασε.

Οι Μαυρογιαλούροι μάς περισσεύουν. Δεν λέω τίποτε πρωτότυπο. Εκείνο που σπανίζει πια είναι το αίσθημα της πραγματικότητας. Οι θύτες τής φτιάχνουν τους κανόνες του παιχνιδιού. Οι δικοί της κανόνες είναι στην παρανομία. Το ψέμα αντιμετωπίζεται ως συναχωμένη αλήθεια και, ως γνωστόν, το συνάχι κάνει τον κύκλο του και περνάει, τις περισσότερες φορές χωρίς να αφήσει ίχνη πίσω του. Τη θέση των κωμικών την έχουν καταλάβει οι μίμοι της δημόσιας ζωής, καρικατούρες που σου μιλούν και νομίζεις πως μιμούνται τον ίδιο τους τον εαυτό.

Κάποτε ο Τσαρούχης είχε πει πως στην Ελλάδα είσαι ό,τι δηλώσεις. Τότε ήταν το απόφθεγμα ενός ευαίσθητου παρατηρητή που είχε και το ταλέντο να διατυπώνει αποφθέγματα. Τότε η διαπίστωση σοκάριζε, όπως σοκάρει η διάγνωση μιας αρρώστιας που την κουβαλάς μέσα σου και δεν την έχεις πάρει είδηση. Τώρα την ακούς με συγκατάβαση, όπως και κάθε κοινότοπη διαπίστωση, λες και σου λένε πως πάει πια χάθηκε η εναλλαγή των εποχών ή πως άλλαξε η ποιότητα της ζέστης.

Κάποτε ο Χάρρυ Κλυνν, μιμούμενος τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον Ανδρέα Παπανδρέου, έφτιαχνε δύο δικούς του χαρακτήρες με τους οποίους γελούσες επειδή έμοιαζαν ή δεν έμοιαζαν ή θα μπορούσαν να μοιάζουν με τον πραγματικό Καραμανλή και Παπανδρέου. Είχε φτιάξει και τον Τραμπάκουλα, στον ρόλο του χορού ή της πραγματικότητας.

Τι κάνει σήμερα ο Τραμπάκουλας, το βλέπουμε γύρω μας καθημερινά. Οδηγεί 4×4, δηλώνει επιχειρηματίας, ανησυχεί για τα επιτόκια των ομολόγων και σχολιάζει το νέο φορολογικό νομοσχέδιο με τα λόγια του Αλογοσκούφη. Θα μου πείτε, καλό δεν είναι

Για να γελάσεις δεν σου φθάνει μόνον η καλή σου διάθεση. Το γέλιο που στηρίζεται μόνο στην καλή σου διάθεση είναι χάχανο- κι αυτά μας περισσεύουν

αυτό; Προόδευσε ο Τραμπάκουλας, ανέβηκε το επίπεδό του, είναι πλέον ενημερωμένος. Δεν είναι πλέον κωμικός χαρακτήρας. Κατάλαβε πως κι αυτός μπορεί να παραστήσει τον σοβαρό όπως ο υπουργός του.

Μόνον που μαζί με τον Τραμπάκουλα που έχασε τον εαυτό του έχασε και ο υπουργός το αίσθημα της πραγματικότητας. Και το λιγότερο που μπορείς να πάθεις σ΄ αυτήν την περίπτωση είναι να ακυρώσεις τη ρητορεία σου- κι όταν η πολιτική ακυρώνει τη ρητορεία της είναι σαν να ακυρώνει τον ίδιο της τον εαυτό. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να μιλήσουν.

Όχι επειδή δεν ξέρουν καλά ελληνικά, ή επειδή δεν είναι αρκετά μορφωμένοι, ή επειδή δεν διαθέτουν τη στοιχειώδη ρητορική δεινότητα. Αυτά είναι τεχνικές λεπτομέρειες στην όλη υπόθεση.

Όταν οι λέξεις χάνουν τη σημασία τους, δεν τη χάνουν μόνον επειδή αυτοί που τις χρησιμοποιούν δεν γνωρίζουν ποια είναι η σημασία τους. Τη χάνουν κυρίως όταν η σημασία των λέξεων δεν μπορεί να βρει κανένα αντίκρυσμα στην πραγματικότητα, όταν το νόημα που περνάει από στόμα σε στόμα είναι πληθωριστικό. Κι όταν οι λέξεις που κυκλοφορούν δεν έχουν αντίκρυσμα, τότε και η γλώσσα που τις χρησιμοποιεί χάνει τη σοβαρότητά της. Αυτή η απουσία σημασίας κάνει την πολιτική ζωή να μοιάζει με παρατεταμένη κωμωδία. Διάφοροι χαρακτήρες μπαίνουν βγαίνουν, ανταλλάσσουν εξυπνάδες, παίρνουν θέση, αμέσως μετά παίρνουν την ακριβώς αντίθετη θέση απ΄ αυτή που είχαν πάρει μόλις πριν και το χειρότερο κανείς μας δεν γελάει.