Όλα για τη φήμη

Θα ήταν άραγε τόσο διάσημος ο Μανέ δίχως τον Μπωντλαίρ; Ο Μιχαήλ Άγγελος δίχως τον Πάπα Ιούλιο; Μπορεί να τα καταφέρει ένας καλλιτέχνης μόνο με την αξία του;

Μήπως διανύουμε μια εποχή όπου τον πρώτο λόγο δεν τον έχουν οι δημιουργοί, ούτε καν το κοινό των αγοραστών, αλλά οι τεχνοκρίτες που θα μας πουν τι σημαίνει ένα καλλιτεχνικό έργο- ή μάλλον τι θα έπρεπε να σημαίνει; Κι αν κάποιος καλλιτέχνης φανεί απείθαρχος, πού θα οδηγηθούν τα πράγματα; Σε ένα συμβολικό έγκλημα, στον καταποντισμό λ.χ. μιας καριέρας, ή μήπως και σε έναν πραγματικό φόνο… που δεν θα μπορέσει ποτέ να αποδειχθεί; Γύρω από τέτοια ερωτήματα κτίζεται το Πορτρέτο , το δηλητηριώδες μυθιστόρημα του Ίαν Πήαρς με τον υπαινικτικό υπότιτλο Η εκδίκηση είναι τέχνη (Εκδ. Άγρα, σε εξαιρετική μετάφραση της Παλμύρας Ισμυρίδου). Ένα ατμοσφαιρικό βιβλίο σαν θρίλερ – θρίλερ ιδεών θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε- που μας ξεναγεί σε έναν κόσμο-ζούγκλα, τον κόσμο της καλλιτεχνικής δημιουργίας και κριτικής, όπου το υψηλότερο διακύβευμα δεν είναι το χρήμα ούτε η επιτυχία, ούτε φυσικά η αλήθεια, αλλά η φήμη- έστω και αρνητική. Και πάνω απ΄ όλα η δύναμη. Η πλοκή τοποθετείται στις αρχές του 20ού αιώνα, τότε που οι κυβιστές και οι φουτουριστές εκθρονίζουν τους ιμπρεσιονιστές, αλλά οι ομοιότητες με τη σημερινή εποχή, που σαρώνεται από την εννοιολογική τέχνη, είναι προφανείς. Ωστόσο, κι αν ακόμα το Πορτρέτο έχει ειδικό ενδιαφέρον, δεν είναι ένα μυθιστόρημα για ειδικούς. Όλα ξεκινούν όταν ένας ξακουστός τεχνοκρίτης φθάνει σε ένα ανεμοδαρμένο νησί ψαράδων στα ανοιχτά της Βρετάνης προκειμένου να ποζάρει για μια προσωπογραφία σε έναν παλιό του φίλο, ζωγράφο προβεβλημένο, ο οποίος παράτησε τα πάντα χωρίς εξήγηση και κατέληξε να ζει εκεί σαν ερημίτης. Ο αναγνώστης θα παρακολουθήσει τον μονόλογο του ζωγράφου που, φιλοδοξώντας να απεικονίσει τον βαθύτερο χαρακτήρα του κριτικού, σκαλίζει το παζλ των ολέθριων σχέσεων στις οποίες μπλέχτηκαν οι δυο τους. Μόνο που όσο τελειοποιείται το πορτρέτο, τόσο τα πράγματα αποκαλύπτονται διαφορετικά απ΄ ότι φαίνονται. Ο εμπνευσμένος διαιτητής-του-μοντέρνου-και-του-αξιόλογου έθεσε τελικά τα αισθητικά του κριτήρια στην υπηρεσία των συμφερόντων του και ο προστατευόμενος καλλιτέχνης έχασε την αθωότητά του στον δρόμο. Θαυμασμός, φθόνος, προδοσία, ενοχή, ανεκπλήρωτος έρωτας, απαγορευμένα πάθη, αλαζονεία, ιδιοτέλεια, περιφρόνηση, όλα- και οι θάνατοι δύο γυναικών- αποκρυπτογραφούνται, για να καταγγελθούν εντέλει ως αγύρτες οι γκουρού του πολιτιστικού κυκλώματος.

Η πένα των κριτικών είναι πολύ πιο ισχυρή από τα όπλα των πολιτικών και των στρατηγών, μας λέει ο συγγραφέας, «διότι μπορεί να μη σπέρνει την καταστροφή σε χώρες μακρινές, όμως αλλάζει τον τρόπο που σκέφτονται οι άνθρωποι· διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον κόσμο». Μιλώντας γι΄ αυτά, ο Ίαν Πήαρς δεν διολισθαίνει σε κανέναν αριστερισμό και σε κανέναν λαϊκισμό. Σπουδασμένος στην Οξφόρδη και στο Γέιλ, με θητεία ως ιστορικός τέχνης και ως δημοσιογράφος, γνώστης επιπλέον της αγοράς, είναι ένας οξυδερκής ψυχογράφος των παραγόντων του πολιτισμικού παιχνιδιού. Όταν λ.χ. αναλύει τις συναισθηματικές μεταπτώσεις που προκαλεί μια μοχθηρή κριτική σε μια ριζοσπαστική καλλιτέχνιδα, ο αναγνώστης αρχίζει να προβληματίζεται σοβαρά: μήπως αυτός ο κανιβαλισμός που μας διέπει σήμερα απέναντι σε ό,τι δεν καταλαβαίνουμε, είναι δείγμα αδυναμίας;

Μήπως είναι πιο δύσκολο και πιο έντιμο να επισημάνει κανείς το σημαντικό, παρά να κατεδαφίζει το ασήμαντο; Μήπως η οδυνηρή ειλικρίνεια εν ονόματι της προστασίας της τέχνης, οδηγεί αναπόδραστα σε άσκηση δύναμης με στόχο τον έλεγχο της τέχνης; Τι γίνεται όταν δεν συμμερίζονται όλοι τις αξίες των πνευματικών ταγών; Πόσο εξυπηρετεί το status quo η ετεροχρονισμένη εισαγωγή ενός επαναστατικού ρεύματος; Πώς διαφυλάσσει ένας καλλιτέχνης την ακεραιότητά του απέναντι στα γούστα του κοινού; Το Πορτρέτο ανοίγει πλήθος τέτοια θέματα που καθόλου δεν περιορίζονται στο καλλιτεχνικό φαινόμενο αλλά εμβαθύνουν στις σχέσεις εξουσίας και θέτουν το μέγα ζήτημα της στάσης ζωής.

Η σχέση μας με την τέχνη καθρεφτίζει τη σχέση μας με τον εαυτό μας, με τους άλλους, με τη ζωή. Αυτό θα μπορούσε να είναι το επιμύθιο του Πορτρέτου που αξίζει περίοπτη θέση στην οικογένεια των μυθιστορημάτων με αναφορά στη ζωγραφική- ένα είδος στο οποίο οι Εκδόσεις Άγρα έχουν ρίξει ιδιαίτερο βάρος. Στην ίδια περίπου περίοδο αναφέρεται και το Δημιούργημα του Ζολά για τη σύγκρουση Μονέ- Σεζάν (Εκδ. Καστανιώτη, μτφ. Σ. Διονυσοπούλου), λίγο νωρίτερα τοποθετείται το Άγνωστο Αριστούργημα του Μπαλζάκ (Εκδ. Άγρα, μτφ. Δ. Δημητριάδη), και στο σήμερα εκτυλίσσεται η Κλοπή του Π. Κάρεϊ που θέτει το ζήτημα της αυθεντικότητας και της πλαστότητας (Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, μτφ. Α. Μαντόγλου). Δεν μιλάμε για τα μυθιστορήματα μυστηρίου όπως ο Χαμένος πίνακας του Ρέμπραντ του Ο. Μπανκς ή ο Ά νθρωπος που έκλεψε την Τζοκόντα του Πέιτζ (Άγρα) ή ακόμα το Άλλο πρόσωπο της Τζοκόντας του Καπάρρος (Πατάκης), επειδή η προσέγγισή τους δεν είναι φιλοσοφική όπως στα παραπάνω βιβλία τα οποία, γι΄ αυτό το δεύτερο επίπεδό τους, μάς αφορούν διπλά.