Καταφύγιο σε έναν καθρέφτη

Η ΚΥΝΗΓΗΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΛΙΦ
ΣΑΦΑΚ ΓΡΑΦΕΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ ΤΟΥ 17ουΑΙΩΝΑ.
Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΟΥΣ, ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΔΡΙΤΗ ΣΤΗΝ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ, ΜΟΙΑΖΕΙ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ
ΤΗΣ ΙΔΙΑΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΑΛΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ, ΠΟΥ ΑΝΑΖΗΤΑ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΚΑΙ ΜΑΖΙ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΤΗΣ
H Ελίφ Σαφάκ έγινε διεθνώς γνωστή από τη δίωξη που της επεφύλαξαν πέρυσι οι τουρκικές αρχές, για «προσβολή της τουρκικής ταυτότητας». Είχε γράψει στα αγγλικά ένα μυθιστόρημα για τη γενοκτονία των Αρμενίων, θέμα ταμπού ή θέμα που τώρα αρχίζει να συζητείται ευρέως και με δύσκολους όρους στη γειτονική χώρα. Θέμα που αποτελεί μία μόνον από τις παραμέτρους του σύγχρονου προβληματισμού εκεί, γύρω ακριβώς από αυτό που υποτίθεται ότι προσέβαλε η Σαφάκ: την τουρκική ταυτότητα.

Οι Τούρκοι έχουν να αντιμετωπίσουν τους εσωτερικούς τους δαίμονες, πριν ασχοληθούν με τους εξωτερικούς τους «εχθρούς». Δαίμονες όπως οι οι Κούρδοι, οι Αλεβίτες και οι ποικίλες άλλες ομάδες ή εθνότητες από τις οποίες προήλθε η σύγχρονη Τουρκία. Ο Παμούκ έχει ασχοληθεί με όλα αυτά, ίσως γι΄ αυτό δεν τον συμπαθούν οι αρχές και οι εθνικιστικοί κύκλοι.

Η Σαφάκ πάλι φαίνεται να ασχολείται με τον εξωτερικό κύκλο των «δαιμόνων», τις βασικές αλλοεθνείς και αλλόθρησκες ομάδες.

Πριν από τους Αρμενίους ασχολήθηκε με τους Εβραίους, στο μυθιστόρημα Οι καθρέφτες της Πόλης, που μόλις τώρα κυκλοφόρησε στην Ελλάδα (Εκδ. Λιβάνης)

και που από τη στιγμή που κυκλοφόρησε στην Τουρκία, το 2000, θεωρείται ότι την καθιέρωσε.

Να περιμένουμε να ασχοληθεί και με τους Ρωμιούς;

Γεγονός είναι ότι η Σαφάκ πήρε όλα σχεδόν τα βραβεία που μπορεί να διεκδικήσει ένας καλός συγγραφέας στην Τουρκία και μάλιστα πριν κλείσει τα 30. Στην Ελλάδα είναι το τρίτο βιβλίο της που κυκλοφορεί (τα άλλα δύο από τις Εκδ. Εξάντας), πράγμα μάλλον φυσικό, καθώς η Κωνσταντινούπολη είναι θέμα ελκυστικό για το δικό μας κοινό. Βέβαια, το μεγαλύτερο μέρος- σχεδόν τα τρία τέταρτα – των «Καθρεφτών» εκτυλίσσεται στη Μαδρίτη και όχι στην Πόλη. Το βιβλίο είναι τοποθετημένο στον 17ο αιώνα και παρακολουθεί τη μοίρα μιας οικογένειας σεφαραδιτών Εβραίων που από κονβέρσο, δηλαδή βιαίως- συνήθως- εκχριστιανισμένοι ή εξισλαμισθέντες Εβραίοι, βρίσκουν καταφύγιο- αλλά και τη χαμένη τους ταυτότητα- στην Ισταμπούλ του Μουράτ Δ΄ και του Ιμπραήμ Χαν. Σε μια πόλη, δηλαδή, τόσο αυτάρεσκη και ναρκισσιστική, με τόσους αντικαθρεφτισμούς στα νερά του Βοσπόρου, με τόσους συμβολισμούς στις δύο χωρισμένες της ακτές, που μπορεί να δεχθεί μεγαλόψυχα τις άλλες ταυτότητες και να τις νομιμοποιήσει. Είναι βέβαια μια Ισταμπούλ που έχει ήδη μπει σε τροχιά παρακμής.

Φολκλόρ
Το βιβλίο της, πάντως, που πολύ επαινέθηκε από ορισμένους Αγγλοσάξονες κριτικούς, έχει ορισμένα προβλήματα. Η 36χρονη σήμερα Σαφάκ προσπαθεί να ενσωματώσει το μυστηριακό στοιχείο- ιδίως στο επίπεδο των προλήψεων και της αποδοχής του θαύματος- στην καθημερινότητα, με τρόπο που να γίνεται ένα με την πλοκή. Άγγελοι, δαίμονες, πνεύματα, φωνές, μαγικά πετράδια εμφανίζονται ως δεδομένο στοιχείο του βιβλίου, θέλοντας να υποβάλουν τον αναγνώστη στο πλαίσιο αντιλήψεων της εποχής. Η αποδοχή όμως μιας τέτοιας πραγματικότητας ως φυσικής δεν είναι δυνατή, γιατί προϋποθέτει και μια- ανύπαρκτη εδώ- εκφραστική και γλωσσική προσαρμογή, ενώ το τρίτο πρόσωπο της αφήγησης καθιστά αναγκαία μια κριτική απόσταση που εδώ δεν υφίσταται. Έτσι τα «θαύματα» της καθημερινότητας δείχνουν μάλλον φολκλορικά και εμποδίζουν τον αναγνώστη να απορροφηθεί στον κόσμο της Σαφάκ. Αυτό επιτείνεται από το γεγονός ότι τα πρωτεύοντα πρόσωπα ελάχιστα ξεχωρίζουν από τα δευτερεύοντα, καθώς σε κάθε κεφάλαιο σχεδόν υπάρχει και ένας άλλος πρωταγωνιστής. Η δυσκολία να παρακολουθήσεις τα τεκταινόμενα επιτείνεται από καλολογικά στοιχεία και εκτενείς περιγραφές. Το αποτέλεσμα είναι μια ανατολίτικου τύπου αντινομική αιρετική τέχνη, όπου το καίριο λέγεται με το περιττό και όπου ως μέσο καταπολέμησης του σκοταδισμού χρησιμοποιείται ο θρύλος. Είναι μια γραφή που, δίχως άλλο, ικανοποιεί μια μερίδα αναγνωστικού κοινού, αλλά που δεν φαίνεται να μπορεί να αντέξει στον χρόνο.

Ελίφ Σαφάκ

OΙ ΚΑΘΡΕΦΤΕΣ ΤΗΣΠΟΛΗΣ

ΜΤΦ. ΣΤΕΛΙΟΣ ΡΟΪΔΗΣ, ΡΟΔΗ ΤΟΜΟΥΡΤΖΟΥΓΚΙΟΥΛ, ΕΚΔ. ΛΙΒΑΝΗ, ΣΕΛ. 431, ΤΙΜΗ: 16,50 ΕΥΡΩ