Καλοσύνη στις λυκοποριές

Το αντίθετο της Γυναίκας της Ζάκυθος και της Φραγκογιαννούς. Μια από τους λίγους δίκαιους αυτού του κόσμου ήταν η γιαγιά Βενετιά, που δίνει τον τόνο στο βιβλίο του πρωτοεμφανιζόμενου Γιάννη Ατζακά. Ένα βιβλίο έκπληξη, με τον τίτλο Διπλωμένα φτερά (Άγρα), αυτοβιογραφικό αλλά επεξεργασμένο ως μυθιστόρημα, που εκτυλίσσεται μεταξύ 1941-1966 στον Θεολόγο της Θάσου (κυρίως), με αφηγητή ένα απορφανισμένο παιδί του αδικαίωτου και αδυσώπητου πολέμου. Ένα παιδί των παιδοπόλεων που τάχτηκε με τους Λαμπράκηδες και είναι σήμερα συνταξιούχος δάσκαλος. Όλα αυτά όμως λέγονται υπαινικτικά αφού ο συγγραφέας δεν καταθέτει μία (ακόμα) μαρτυρία, αλλά ενδιαφέρεται για την έφοδο της Μεγάλης ιστορίας στη Μικρή. Κομβική στιγμή το 1949, όταν οι αντάρτες πέρασαν στο νησί και γελοιοποίησαν τους ΜΑΥδες· όταν ο Αντόν Τσαούς παλούκωνε τους ΕΛΑΣίτες στην Καβάλα· όταν ο οκτάχρονος τότε αφηγητής, ορφανός από μάνα και με πατέρα χρόνια εξαφανισμένο στο βουνό, ξεριζώθηκε από το χωριό του και τη γιαγιά-μάνα του για να μάθει τα γράμματα της… Φρειδερίκης. Παράδεισος, Κόλαση, Καθαρτήριο. Ο πριν από τον Εμφύλιο κόσμος που χάθηκε, ο κόσμος των διωγμών που ακολούθησε, και το σήμερα που τα χωνεύει όλα. Το διαφορετικό με τον Ατζακά είναι ότι καταφέρνει να ανακτήσει το παρελθόν του, με ένα υποψιασμένο βιβλίο που έχει ως σημείο αναφοράς όχι τη βία, όπως έχουμε συνηθίσει, αλλά την καλοσύνη.

Ένα χρυσωρυχείο λέξεων και εκφράσεων προσθέτει στα Διπλωμένα φτερά ακόμα ένα ατού. Υπάρχει ένα γλωσσάρι στο τέλος, με 110 λέξεις που έχουν περιπέσει σε αχρησία ή είναι ιδιωματικές νησιώτικες, τόσο πλούσιες σε αποχρώσεις. Ωστόσο σπάνια χρειάζεται να ανατρέξει εκεί ο αναγνώστης, διότι με έναν μαγικό τρόπο έχει μπει στην ατμόσφαιρα της αφήγησης και αισθάνεται το νόημά τους. Δεν πρόκειται για μια γραφική πινελιά. Η γλώσσα αυτή της γριά Βενετιάς και του παιδιού λειτουργεί όσο είναι αφομοιωμένη στα συμφραζόμενα της εποχής της και αλλάζει όταν μετατοπίζεται το πρίσμα της αφήγησης, γλιστρώντας σε μια σύγχρονη, καλλιεργημένη αλλά προσγειωμένη εκδοχή της. Στη νεόκοπη πεζογραφία έχουμε συνηθίσει να βρίσκουμε μια γλώσσα καθρέφτη του λάιφ στάιλ.

Εδώ, έχουμε μια γλώσσα διαβατήριο σε μια αυθεντική ταπεινή ζωή. Ο αναγνώστης παρακολουθεί τη γριά Βενετιά να βράζει πελτέ στην πυροστιά, να φουρνίζει ή να γνέθει κοντά στον αργαλειό, μυρίζει τα μπερεκέτια στο κελάρι, νοιάζεται για το μαξούλι- τη σοδειά της ελιάς, και βλέπει το Γιαννούδ΄ να εξελίσσεται σε αρσίζη, τόσο άτακτο δηλαδή που «η γιαγιά δε μπόραγε άλλο να κρατά τέτοιαν ευθύνη πάνω της, κόντευε τα 70 πια, και μετά ποια θα ήταν τα χαΐρια του στο χωριό;». Αυτό το βιβλίο είναι λοιπόν και ένας στερνός ασπασμός σε έναν κόσμο που έφυγε για πάντα, και μαζί του έφυγαν κι εκείνοι που τον κράτησαν στις πλάτες τους. Όπως ο αντάρτης πατέρας του αφηγητή, που πολέμησε Βούλγαρους, Γερμανούς και δωσίλογους, για να καταλήξει τελικά πολιτικός πρόσφυγας και να ξανανταμώσει τον γιο του ύστερα από 32 χρόνια στο Μπρνο, χωρίς ποτέ να θελήσει να επιστρέψει στην Ελλάδα… Όπως η γιαγιά Βενετιά και όλες οι γριούλες του αιώνα, που τα έδωσαν όλα στους δικούς τους χωρίς να περιμένουν τίποτα· μόνο την ώρα που τα φτερά τους, «κρυμμένα και διπλωμένα στην καμπουρούδα τους», θα ανοίξουν και θα τις οδηγήσουν στον ουρανό να αναπαυτούν. Άλλη γλώσσα, άλλη πάστα ανθρώπων.

Άργησε να γράψει ο Γιάννης Ατζακάς, αλλά έδειξε στα 65 του ότι έχει συγγραφικό ταλέντο και σκέψη ιστορική. Μάλιστα ετοιμάζει ήδη, όπως μου έλεγε, τα δύο επόμενα βιβλία του, για τα 6 χρόνια του στις παιδοπόλεις (καμία σχέση με τα μυθιστορήματα του Β. Μπούτου ή του Θ. Σκρούμπελου που στέκονται σε κρούσματα παιδεραστίας) και την εφηβεία του. Φιλόλογος σε ιδιωτικά και δημόσια λύκεια στη Θεσσαλονίκη, αντιστασιακός και συνδικαλιστής που το πλήρωσε με χρόνια στην ανεργία, ο Ατζακάς γράφει πυκνά και ψαγμένα. Όλος ο Εμφύλιος και η κοινωνιολογία του, οι συμπλοκές μεταξύ συγχωριανών, οι προδοσίες, οι σκοτεινές σκοπιμότητες της άγριας εκείνης εποχής, το ανθρωποκυνηγητό αλλά και η ποίηση της ζωής, περνούν σε λίγες σελίδες χωρίς τη ρητορική της πολιτικής καταγγελίας. Δεν έχουμε εδώ έναν ναΐφ παραμυθά, αλλά έναν γραφιά που ξέρει να πηγαινοέρχεται στον χρόνο, να εναλλάσσει την περιγραφή με τον αναστοχασμό, να συλλαμβάνει την κρυφή αλληλουχία των γεγονότων, να χωνεύει την τραυματική σύγχρονη Ιστορία στη Λογοτεχνία, να συνομιλεί διακριτικά με τον Σολωμό ή τον Παπαδιαμάντη, με τον Όμηρο ή τον Αναγνωστάκη. Ο Ατζακάς δεν εξαργυρώνει το δράμα του, δεν γαργαλάει τον οίκτο του αναγνώστη, δεν αποκαλύπτει καν τους άτιμους, διότι ξέρει ότι αυτό που βαραίνει με τα χρόνια δεν είναι τόσο τα ονόματα όσο τα έργα των ανθρώπων. «Το ξεπέρασα μέσα μου γι΄ αυτό βγήκε έτσι η γραφή» μου έλεγε. Να γιατί τα Διπλωμένα φτερά δεν είναι ένα παλιομοδίτικο βιβλίο, αλλά έχει τη δύναμη να συγκινήσει και τις νεώτερες γενιές.