Η άλλη πλευρά του ντιβανιού

ΟΧΙ, Ο ΑΣΘΕΝΗΣ ΔΕΝ ΥΠΟΧΡΕΟΥΤΑΙ ΝΑ ΜΠΕΙ ΣΤΑ ΑΣΦΥΚΤΙΚΑ
ΕΤΟΙΜΑΤΖΗΔΙΚΑ ΚΑΛΟΥΠΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗΣ· Ο ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ
ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΤΟΝ ΑΦΟΥΓΚΡΑΖΕΤΑΙ
ΔΙΧΩΣ ΕΤΟΙΜΑ ΣΧΗΜΑΤΑ. ΑΥΤΑ ΚΙ ΑΛΛΑ ΠΟΛΛΑ ΣΟΦΑ ΚΑΙ
ΑΝΑΛΑΦΡΑ ΣΚΕΠΤΕΤΑΙ Ο ΔΙΑΣΗΜΟΣ ΓΑΛΛΟΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΗΣ
ΠΟΝΤΑΛΙΣ, ΑΝΟΙΓΟΝΤΑΣ ΜΑΣ ΕΝΑ ΠΑΡΑΘΥΡΟ ΣΤΟΥΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΑΜΦΙΒΟΛΙΕΣ ΤΟΥ.
Όπως πιστοποιεί και η εν Ελλάδι υποδοχή των έργων του Αμερικανού Ίρβιν Γιάλομ, όταν ένας ψυχίατρος-ψυχαναλυτής ξανοίγεται στα πελάγη τής εν γένει γραφής, της λογοτεχνίας, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι επιτυχές. Ο Γάλλος ψυχαναλυτής Πονταλίς, γνωστός και καταξιωμένος εν πολλοίς χάρη στο ογκώδες (και μνημειώδες) λεξικό που συνέγραψε με τον Λαπλάνς (έχει εκδοθεί στα ελληνικά), δεν κάνει ακριβώς το ίδιο με τον Γιάλομ. Με το βιβλιαράκι του Παράθυρα, που είχε την τύχη να μεταφραστεί με ακρίβεια, γλαφυρότητα και ευαισθησία από την Εύα Καραϊτίδη, μας δίνει «φλασιές»: συμπυκνωμένους στοχασμούς πάνω στη δουλειά του, την εμπειρία του, τη ζωή του, τη ζωή γενικά.

Αμφισβητήσεις
Γραμμένα- ή πάντως εκδιδόμεναόταν ο συγγραφέας πλησιάζει πλέον τα ογδόντα του, τα κειμενάκια αυτά δεν έχουν τίποτα το γεροντίστικο: είναι ώριμα, σοφά, αλλά και ανάλαφρα, σχεδόν νεανικά. Συγχρόνως, δεν εμπίπτουν σε καμιά συγκεκριμένη κατηγορία: ούτε ποιήματα, παρά την έκδηλη ποιητικότητά τους, ούτε επιστημονικά δοκίμια, ούτε αναμνήσεις, αποτελούν ένα είδος πολύ προσωπικής γραφής. Προϊόν πολύχρονης ώσμωσης στον χώρο της ψυχαναλυτικής θεωρίας και πρακτικής, αποστασιοποιούνται από την ίδια την ψυχανάλυση και τους ψυχαναλυτές, χωρίς να κρύβουν μιαν απέραντη εκτίμηση στον Φρόυντ και το έργο του. Ο συγγραφέας είναι σαν να κάνει ένα μικρό αλλά σημαντικό βήμα πίσω, αποστασιοποιούμενος και προσφέροντας στον αναγνώστη (ειδικό και μη) διάφορα πρίσματα θέασης του διαβόητου ντιβανιού: όχι μόνον του «ασθενούς», αλλά και αυτού που κάθεται αόρατος, ταμπουρωμένος στην πολυθρόνα της γνώσης και της εξουσίας.

Πράγματι, ο Πονταλίς δεν εστιάζει μόνον στον ασθενή ή μάλλον σε κατά καιρούς περιπτώσεις που του έλαχαν και τον ενέπνευσαν, αλλά προβαίνει σε μιαν ενδοσκόπηση: παράθυρα στον ίδιο του τον εαυτό, στους προβληματισμούς και τις αμφιβολίες του. Ναι, αυτές οι τόσο γόνιμες και φρέσκιες αμφισβητήσεις, αυτό το αέναο ψάξιμο είναι που κυρίως

Ζαν-Μπερτράν Πονταλίς

ΠΑΡΑΘΥΡΑ

ΜΤΦ. ΕΥΑ ΚΑΡΑΪΤΙΔΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ, ΕΠΙΜΕΤΡΟ ΓΕΡ.
ΣΤΕΦΑΝΑΤΟΣ ΕΣΤΙΑ, ΑΘΗΝΑ 2007 ΣΕΛ. 222

αποτυπώνεται στις διακόσιες τόσες σελίδες του πυκνού βιβλίου. Δεν χαρίζεται σε κανένα- και πάντως όχι στο σινάφι του, όταν π.χ. περιγράφει με άφθονη ειρωνεία τα ψυχαναλυτικά συνέδρια σαν εμποροπανήγυρη, σαν δημόσια συλλογική αυτοεπιβεβαίωση. (Πράγμα που ισχύει για τον ακαδημαϊκό χώρο εν γένει). Αλλά δεν περιορίζεται σε αυτήν την κοινωνική κριτική. Προβαίνει, στιγμές στιγμές, σε μια σαφή υπονόμευση και καταδίκη της τάσης δογματοποίησης του φροϋδισμού: όχι, ο ασθενής δεν υποχρεούται να μπει στα ασφυκτικά ετοιματζήδικα καλούπια της ψυχανάλυσης, ο ψυχίατρος είναι αυτός που πρέπει να ακούει. Να αφουγκράζεται δίχως έτοιμα σχήματα τον «ασθενή», να παρακολουθεί τη ροή του λόγου τουείτε στο ντιβάνι, είτε (γιατί όχι;) έχοντάς τον απέναντί του, «πρόσωπο με πρόσωπο», πράγμα κατά τον Πονταλίς εντελώς θεμιτό.

Σεβασμός
Δεν αντέχω τον πειρασμό να αναφερθώ εδώ στον εξής παραλληλισμό: Διάβαζα το βιβλίο γύρω στις 21 Απριλίου και έτυχε να το πάρω παραμάσχαλα σε ένα συνέδριο περί δικτατορίας. Εκεί, ένας συγκεκριμένος ομιλητής μού έδωσε την αίσθηση ότι η χούντα, τα ιστορικά συμβάντα εν γένει, υπάρχουν για να υπηρετούν τα μαρξιστικά σχήματα και όχι, αντιστρόφως, ότι τα μαρξιστικά εργαλεία χρησιμοποιούνται για να ερμηνεύσουν τα πράγματα, την ιστορία. Κάτι ανάλογο συμβαίνει, θαρρώ, με την ψυχανάλυση και με μερικούς δογματικούς φροϋδιστές: οι ασθενείς παρελαύνουν στο ντιβάνι ως διαδοχικές εκδηλώσεις-αποτυπώσειςεπιβεβαιώσεις ενός άκαμπτου νοητικού κατασκευάσματος. Ο Πονταλίς αντιθέτως είναι ανοιχτός στους ασθενείς του, τους συμπαθεί, τους αγαπάει και δεν το κρύβει: σέβεται την ιδιαιτερότητά τους και αναγνωρίζει ότι αυτοί τον δίδαξαν πολλά. Υποκύπτω όμως εδώ και σε έναν άλλο πειρασμό. Ο νους μου τρέχει στον αγαπητό φίλο Γιάννη Τριανταφύλλου, ψυχίατρο-ψυχαναλυτή, που έφυγε πρόωρα πριν από λίγους μήνες. Τον θυμάμαι, χρόνια τώρα, να φτάνει σπίτι μου για φαΐ τελευταίος, έντεκα περασμένες, κουρασμένος και κεφάτος, έπειτα από δέκα απανωτές συνεδρίες. Και, φουριόζος και γεμάτος, να μας γεμίζει, μεταφέροντάς μας με ζωντάνια τις εμπειρίες της ημέρας του. Πρόφτασε άραγε να διαβάσει το βιβλίο; Είμαι σίγουρος ότι θα του είχε μιλήσει, ότι ήταν στο ίδιο μήκος κύματος με τον συγγραφέα.