«Αποκόπου» αποκοτιά

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ; ΚΑΠΟΤΕ ΠΟΥ ΤΟ ΔΙΑΚΗΡΥΞΑΜΕ
ΣΕ ΧΡΟΝΟΥΣ ΣΚΟΤΕΙΝΟΥΣ ΜΕ
ΤΟΝ ΤΑΣΟ ΛΙΓΝΑΔΗ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΕ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ
ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟ, ΟΙ ΝΕΟΙ ΑΝΤΙΟΧΕΙΣ, ΟΙ
ΝΕΟΙ ΤΗΣ ΣΙΔΩΝΟΣ ΜΑΣ ΧΛΕΥΑΣΑΝ, ΟΠΩΣ
ΠΡΟΦΗΤΕΥΣΕ ΚΑΙ Ο ΕΛΥΤΗΣ, ΟΤΙ ΘΕΛΑΜΕ
ΝΑ ΓΥΡΙΣΟΥΜΕ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΣ ΣΤΙΣ ΦΟΥ
ΣΤΑΝΕΛΕΣ
Και να τώρα μεταμοντέρνα μοιράκια ανακαλύπτουν και τη «Βοσκοπούλα» και τον «Απόκοπο» και την «Γκόλφω» και τον «Αγαπητικό της Βοσκοπούλας», όχι βέβαια από καημό για τις ρίζες. Πιο συχνά για να τις ξεριζώσουν και να τις αφήσουν να ξεραθούν και να γίνουν καυσόξυλα, αλλά και από μια κουλτουριάρικη σνομπαρία, για να μπουν στο μάτι κάποιων ότι νογούν από παλιά ελληνικά και φιλολογικά αινίγματα. Οποία αποκοτιά! Ακόμη και για να σνομπάρεις, να κοροϊδέψεις, να ανατρέψεις γλώσσα και νουν τέτοιων παλιών κειμένων χρειάζονται πολλά γράμματα και κάτι ακόμη πιο απαιτητικό: αίσθηση της παλιάς μουσικής που αναδύουν οι παλιοί ρυθμοί, τα παλιά μέτρα

Η ομάδα του «Χώρου» δεν γνωρίζει ούτε καν την αλφαβήτα της εκφοράς του κρητικού πρώιμου δεκαπεντασύλλαβου

και η γλώσσα σε περιόδους μεταβατικές, όπου η αρχαία αναμειγνύεται με τη βυζαντινή υμνογραφική ποιητική γλώσσα και αρχίζει να ροδίζει η αυγή της δημώδους.

Είδα και, δυστυχώς, άκουσα τα ελληνικά που άρθρωσε ένας τελείως ανίδεος νέος ηθοποιός, διδαγμένος από τον Σίμο Κακάλα στην απόδοση του «Απόκοπου» του Μπεργαδή. Πώς να εξηγήσεις τώρα στα μωροφιλόδοξα αυτά νεαρά άτομα πως για να προσεγγίσουν σοβαρά αυτά τα παλιά κείμενα χρειάζονται πολλές και έμπειρες βακτηρίες. Από αλαζονεία, μάλλον φτωχοαλαζονεία, θέλουν να αγνοούν πως άλλοι πολλά χρόνια πριν, πιθανόν πριν γεννηθούν, αλλά έως πρόσφατα, με φιλολογικά, ιστορικά της λογοτεχνίας, ερευνητικά και βέβαια μακροχρόνια θεατρικά εφόδια και προσόντα, κυρωμένα από την πράξη, μελέτησαν αυτού του είδους τα κείμενα και πρότειναν σκηνικές τους ερμηνείες που σημάδεψαν τη σύγχρονη παραστασιολογία μας. Προς τιμωρία τους, αλλά και για να υπενθυμίσω στον μέσο αναγνώστη αυτήν την ανιδιοτελή προσφορά (αφού στο εξωτερικό αυτό το είδος παρελθουσών μορφών θεάτρου και γλωσσικής περιουσίας είναι έργο μόνον πανεπιστημιακών ομίλων) θυμίζω την προσφορά του μεγάλου μεσαιωνολόγου Κοέν στη Γαλλία για τα «μυστήρια» και τις μεσαιωνικές «φάρσες». Περιορίζομαι στην προσφορά του Σπύρου Ευαγγελάτου, ο οποίος παρέλαβε το θέατρό μας παραστασιολογικά στα κείμενα των αρχών του 20ού αιώνα και το πήγε πεντέμισι αιώνες πίσω! Ιδού πώς:

α) Το έπος του Διγενή Ακρίτα (11ος αιώνας) β) Ανωνύμου Κύπριου: Τα πάθη του Χριστού (11ος αιώνας)

γ) Φαλιέρου: «Θρήνος για τα πάθη του Σωτήρος ημών» (1425)

δ) Μόσχου: «Νέαιρα» (1475) ε) Χορτάτζη: «Ερωφίλη» (1600) στ) Πάντιμου: «Ερωτική πίστη» (1619) ζ) Κορνάρου: «Ερωτόκριτος» (1640) η) Ανωνύμου: «Στάθης» (17ος αιώνας)

θ)Μοντσελέζε: «Ευγένα» (1646) ι) Φώσκολου: «Φορτουνάτος» (1655) ια)Κατσαΐτη: «Ιφιγένεια εν Ληξουρίω» (1720)

ιβ) Ανωνύμου Χίου: «Δαβίδ» (1740;) ιγ) Γουζέλη: «Χάσης» (1795) ιδ) Μεταστάζιο- Ρήγα Βελενστινλή: «Ολύμπια» (1797)

ιε) «Γενοβέφα» (1820;) ιστ) Ραγκαβή: «Ο γάμος του Κουτρούλη» (1845)

ιζ) Μισιτζή: «Ο Φιάκας» (1870) ιη) Ψυχάρης: «Γουανάκος» (1900)

Σταματώ για να εξηγήσω πώς ο Ευαγγελάτος ιδιαίτερα με το «Αμφι-Θέατρο», που ειδικεύτηκε σ΄ αυτήν την εξερεύνηση της θεατρικής μας ενδοχώρας, εκπαίδευσε ηθοποιούς στο ύφος και στο λόγο και κυρίως στο μέτρο και στο ρυθμό δύσκολων και δύστροπων γλωσσικά κειμένων. Από τον Λευτέρη Βογιατζή, τον Καταλειφό, τον Λογοθέτη, τον Σκουρολιάκο, τον Πιατά, τον Τσιάνο, τον Μαβίδη, τον Μητρούση, τον Ασπρούδη, τον Σταυράκη, τον Αθανασόπουλο έως τη Μακράκη, τη Λούλου, την Μποτέλη, τη Ρηγοπούλου, τη Σηφάκη και την αξέχαστη Λήδα Τασοπούλου (όλοι εξελίχτηκαν σε πρωταγωνιστές και χρήσιμους ηθοποιούς) δημιουργήθηκε μια «Σχολή» μαστόρων που γνωρίζουν τον ιδιωματικό λόγο και τον τρόπο που εκφέρεται ο δεκαπεντασύλλαβος στη μεσαιωνική, την κρητική, την επτανησιακή και στην αθηναιορομαντική του εκδοχή αλλά και οι άλλοι ιταλογενείς κυρίως στίχοι.

Η ομάδα του «Χώρου», όπως ονομάζεται ο θίασος που ανέβασε στο «Σχολείον» στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών τον «Απόκοπο», δεν γνωρίζει ούτε καν την αλφαβήτα της εκφοράς του κρητικού πρώιμου δεκαπεντασύλλαβου, με συνέπεια ο ηθοποιός να μην καταλαβαίνει τι λέει και ως εκ τούτου το κοινό που δεν έχει και την ευχέρεια, πρωτακούγοντας ένα δύσβατο κείμενο, να επιστρέψει στο τυπωμένο κείμενο. Παρατήρησα πως η διδασκαλία δεν έχει κατανοήσει ότι στην κρητική διάλεκτο συχνά τα «το», «τα», «τους» δεν είναι άρθρα αλλά συγκεκριμένη διατύπωση του αναφορικού «αυτός», «αυτά», «αυτούς» ή «αυτός ο οποίος» κ.λπ. Ο ηθοποιός ακαθοδήγητος τα εξέφερε ως άρθρα άτονα ενώ χρειάζεται να εξαρθούν τονισμένα. Παραπέμπω στον στίχο 164 όπου υπάρχει διπλή εκφορά, πράγμα που χρειάζεται ιδιαίτερη μουσική προσέγγιση: «Αλί τόν βάλουν εις την γην και τον σκεπάσει χώμα» (Αλίμονο σ΄ αυτόν που θα τον βάλουν στη γη και τον σκεπάσει χώμα). Γκέκε; Αν ισοπεδώσεις αυτά τα μουσικά γραμματικά στοιχεία, η γλώσσα ηχεί παρανοϊκή: «Αλί τον βάλουν εις τη γην και τον σκεπάσει χώμα!».

Η φτωχοαλαζονεία του σκηνοθέτη κ. Κακάλα εξαντλήθηκε στο να εμπιστευθεί όλο το κείμενο σε έναν άπειρο νέο ηθοποιό, αμήχανο, που ίδρωνε και ξεΐδρωνε, χειρονομούσε για να τονίσει τον ρυθμό. Δίπλα του μια έξοχη ορχήστρα με παραδοσιακά όργανα έπαιζε μελωδίες με μεσαιωνική χροιά και όταν παρενέβαινε αποσπούσε, λυτρωτικά, την προσοχή, μετατοπίζοντας το θέαμα και το γλωσσικό ακρόαμα σε μουσικό. Στο δεύτερο μέρος δύο ηθοποιοί γυναίκες, που στο πρώτο φορούσαν μάσκες μελαγχολικές και έκαναν αδιόρατες κινήσεις θλίψης, μετατράπηκαν σε βοηθούς κουκλοθεάτρου και εικονογραφούσαν την αφήγηση με κινούμενες φιγούρες, τάχα λαϊκού θεάτρου. Τρία τέταρτα παράστασης με είκοσι λεπτά μουσική.

Από κει και πέρα τι μπορείς να περιμένεις σχετικά με την σε βάθος διερεύνηση του καταγωγικού αυτού κειμένου, που όταν εγκύψει κανείς θα αντλήσει όχι μόνο μετάλλευμα φιλολογικό αλλά και υφολογικό και, κυρίως, θεματολογικό. Διότι ο «Απόκοπος» δεν είναι κανένα πρωτότυπο ως προς το θέμα του κείμενο. Η κάθοδος ζωντανού στον Άδη και η συνομιλία με τους νεκρούς ήδη υπάρχει στο αρχαιότερο κείμενο της ανθρωπότητας, στην Οδύσσεια και στη ραψωδία λ αλλά κυρίως στη ραψωδία ω, όταν ο Ερμής κατεβάζει στον Άδη τους νεκρούς μνηστήρες και συναντώνται σκιές, όπως στον «Απόκοπο» ο Αγαμέμνων, ο Αχιλλέας, ο Αίας κ.λπ.