Το αίνιγμα της Κομμούνας

Η ΕΛΛΗ ΠΑΠΠΑ, ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΖΩΝΤΑΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ, ΚΑΤΑΘΕΤΕΙ ΤΟΝ ΓΟΝΙΜΟ ΣΚΕΠΤΙΚΙΣΜΟ
ΤΗΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗΣ
ΕΞΟΥΣΙΑΣ. ΚΑΘΩΣ Η ΣΥΝΤΡΟΦΟΣ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΜΠΕΛΟΓΙΑΝΝΗ- ΚΑΙ ΜΗΤΕΡΑ
ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΟΥΣ- ΑΝΑΜΦΙΒΟΛΑ «ΔΙΚΑΙΟΥΤΑΙ ΔΙΑ ΝΑ ΟΜΙΛΕΙ»,
ΑΣ ΑΚΟΥΣΟΥΜΕ ΠΡΟΣΕΚΤΙΚΑ ΤΙ ΕΧΕΙ ΝΑ ΜΑΣ ΠΕΙ
Δεν είναι η μοναδική φορά που η Έλλη Παππά καταπιάνεται με τα ανοιχτά ερωτήματα- τις ανοιχτές πληγές, αν προτιμάτε- που θέτει κι επαναθέτει η εκάστοτε επαναστατική (με ή χωρίς εισαγωγικά) εξουσία. Στη συλλογή δοκιμίων της «Μακιαβέλι ή Μαρξ» (Άγρα 2005), επικεντρώνεται στην επαναστατική ηθική (και στην απουσία της) και αντιδιαστέλλει δύο μεγάλους διανοητές που κάποιοι άλλοι τους εκλαμβάνουν περισσότερο ως συγκοινωνούντα δοχεία. Ωστόσο, η «Κομμούνα του 1871», που θα μας απασχολήσει σήμερα, παρουσιάζει το πρόσθετο ενδιαφέρον ότι έχει γραφτεί εν έτει 1991, στην πιο κρίσιμη από τις σύγχρονες ιστορικές συγκυρίες- και ανοίγει διάλογο, τρόπον τινά, μαζί της. Την ώρα που καταρρέουν σαν ντόμινο τα καθεστώτα του «υπαρκτού σοσιαλισμού» είναι σίγουρα η πιο κατάλληλη στιγμή για να αναρωτηθείς τι πήγε στραβά (και αν θα μπορούσε να πάει διαφορετικά), ιδίως αν σε αυτή την υπόθεση έχεις- όπως η Έλλη Παππά- αναλώσει όλη τη ζωή σου.

Οι έριδες
Για τους απανταχού κομμουνιστές, η Κομμούνα του 1871 παίζει ανάλογο ρόλο κι εγείρει ανάλογες έριδες με τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Ήρθε τη σωστή ώρα ο Ιωάννης (να βαπτίσει τον Χριστό και να εξαφανιστεί από το προσκήνιο) ή μήπως πολύ νωρίς; Θα μπορούσε να μετεξελιχθεί ο ίδιος σε Χριστό ή ήταν εξ αρχής καταδικασμένος; Με τον ίδιο τρόπο, η Κομμούνα του 1871, που έλκει απευθείας την καταγωγή της από μιαν άλλη Κομμούνα, σχεδόν εκατό χρόνια νωρίτερα, την Κομμούνα (δημοτική αρχή) του Παρισιού επί Γαλλικής Επανάστασης, μοιάζει να αναδιατυπώνει το αίνιγμα που έθεσε η Σφίγγα στον Οιδίποδα- μονάχα που το ζητούμενο, εν προκειμένω, δεν είναι η ανθρώπινη φύση, αλλά η επαναστατική φύση: «Ποια εξουσία ταιριάζει στη σοσιαλιστική επανάσταση;». Η Κομμούνα του 1871 αποφαίνεται: «Η εξουσία που αρνείται τον εαυτό της». Μπορεί μια εξουσία να αρνηθεί τον εαυτό της και μολαταύτα να εκπληρώσει τον προορισμό της; Με αυτό το ερώτημα θα ασχοληθεί η Έλλη Παππά στις 250 σελίδες του βιβλίου της.

Η Κομμούνα, το λαμπρό αυτό επίτευγμα- κατά τον Μαρξ- της Πρώτης Διεθνούς, διήρκεσε από τον Μάρτιο έως τον Μάιο του 1871 και πνίγηκε στο αίμα- κυρίως στο δικό της αίμα (δεκάδες χιλιάδες νεκροί), αν και πρόλαβε να συμπαρασύρει και μερικούς από τους «εχθρούς» της (προς το τέλος της δίμηνης παραμονής της στην εξουσία εκτελέστηκαν 68 όμηροι- ανάμεσά τους ο αρχιεπίσκοπος Παρισίων, ο τραπεζίτης Ζεκέρ κ.ά.-, γεγονός που συνέτεινε στην ετεροχρονισμένη «δαιμονοποίησή» της). Εκτός από θνησιγενής, ήταν αυθόρμητη. «Κανένας δεν την είχε προετοιμάσει συνειδητά και σχεδιασμένα», γράφει ο ίδιος ο Λένιν. «Ο αποτυχημένος πόλεμος με τη Γερμανία, τα βάσανα τον καιρό της πολιορκίας (του Παρισιού), η ανεργία στις γραμμές του προλεταριάτου και η καταστροφή της μικροαστικής τάξης που ήταν δυσαρεστημένη με την κατάστασή της και πολλά άλλα μαζεύτηκαν, με αποτέλεσμα να σπρώξουν τον πληθυσμό του Παρισιού στην επανάσταση της 18ης του Μάρτη, που παρέδωσε απροσδόκητα την εξουσία στα χέρια της εθνοφρουράς, της εργατικής τάξης και της μικροαστικής τάξης που είχε προσχωρήσει σ΄ αυτήν».

Θέλετε και τη συνέχεια; Η εθνοφρουρά- «ο ένοπλος λαός»- δεν θα καταδιώξει τις δυνάμεις του Θιέρσου, του «αντιδραστικού» προέδρου της δημοκρατίας θα του επιτρέψει να ανασυνταχθεί στις Βερσαλλίες και, να επανέλθει δριμύτερος. Αντί να καταδιώξει τον εχθρό, η Κομμούνα θα προτιμήσει να διεξάγει εκλογές (όπου θα συμμετέχουν ακόμη και αντίπαλοί της). Και- ω του επαναστατικού θαύματος: αμέσως κατόπιν η εθνοφρουρά θα παραδώσει την εξουσία στους νεοεκλεγέντες. «Έτσι η Κομμούνα», σημειώνει η Έλλη Παππά, «που καταργεί το χωρισμό των εξουσιών όπως τον καθόρισε η πολιτική σκέψη του 18ου αιώνα και κατοχυρώθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση, εισάγει έναν άλλο χωρισμό: η καθαρά κυβερνητική εξουσία χωρίζεται από το ένοπλο τμήμα της, έστω και αν αυτό είναι “ένοπλος λαός” με εκλεγμένους αξιωματικούς, βάζοντας μ΄ αυτό τον τρόπο φραγμό σε κάθε κίνδυνο αναβίωσης του μιλιταρισμού και κάθε τάσης βοναπαρτισμού». Πολύ τέλειο για να είναι αληθινό. Πολύ ιδανικό για να… διαρκέσει.