Συμπτώματα κοινωνικής ασφυξίας

ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΠΕΡΙΠΟΥ ΔΥΟ ΜΗΝΕΣ ΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ
ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΑΝ
ΜΙΑ ΤΕΛΕΤΗ ΓΙΑ ΝΑ ΤΙΜΗΣΟΥΝ ΤΟΝ
ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑ ΟΡΧΑΝ ΠΑΜΟΥΚ. ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΔΩΔΕΚΑ
ΠΡΥΤΑΝΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΙΔΡΥΜΑΤΩΝ
ΜΟΝΟΝ ΔΥΟ ΕΚΑΝΑΝ ΤΕΛΙΚΑ ΤΗΝ
ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ.
Οι υπόλοιποι αγνόησαν και τον Παμούκ και τη λογοτεχνία του και το βραβείο Νόμπελ του. Αυτά μου διεκτραγωγούσε τις προάλλες ο φίλος Εντέμ Ελτέμ, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, προσθέτοντας ότι ώς σήμερα ακόμη ο πρόεδρος Σεζέρ, σε αντίθεση με τον πρωθυπουργό Ερντογάν, δεν έχει καταδεχθεί να συγχαρεί το πρώτο τουρκικό βραβείο Νόμπελ.

Του είπα ότι η ιστορία μού θυμίζει το επεισόδιο που περιγράφει ο Ρ. Μπίτον στη βιογραφία του Γιώργου Σεφέρη. Όπου ο ποιητής της «Στροφής» μόλις έχει μάθει ότι του απονεμήθηκε το Νόμπελ λογοτεχνίας και περιμένει να χτυπήσει το τηλέφωνο, ελπίζοντας πως κάποιος επίσημος θα σκεφτεί ότι αξίζει να κάνει τον κόπο να τον συγχαρεί. Εννοείται ότι έπειτα από δύο ώρες η συσκευή παρέμενε βουβή και ο Σεφέρης συνέχιζε να πίνει γάλα- καθότι στομαχικός δεν είχε άλλον τρόπο για να γιορτάσει τη βράβευσή του.

Αξίζει, νομίζω, να θυμηθούμε ότι ο Σεφέρης δεν είχε προκαλέσει κανενός είδους πολιτικό πρόβλημα την εποχή εκείνη και μάλλον δεν μπορούσε να θεωρηθεί «ανατρεπτικό» στοιχείο. Δεν ήταν ούτε χούλιγκαν, ούτε φρικιό των Εξαρχείων. Διπλωμάτης ήταν, συντηρητικός άνθρωπος και στη ζωή του και στις πολιτικές του απόψεις και τις όποιες διαφωνίες του για το Κυπριακό δεν τις βροντοφώναζε στα τηλεοπτικά παράθυρα, τα οποία

Ο Παμούκ δεν είχε απλώς δημιουργήσει διάφορα προβλήματα.
Είχε ο ίδιος τοποθετηθεί ως πρόβλημα

δεν είχαν ακόμη εφευρεθεί- ε ναι, υπήρξε και μία περίοδος της ιστορίας που ο άνθρωπος ζούσε χωρίς τηλεπαράθυρα.

Εννοείται, δεν έχω καμία διάθεση να παραλληλίσω την Ελλάδα της δεκαετίας του ΄60 με τη σημερινή Τουρκία. Αντιθέτως, έχω κάθε διάθεση να διακρίνω, και στη μία και στην άλλη περίπτωση, το σύμπτωμα μιας γενικευμένης κοινωνικής συμπεριφοράς, η οποία απαξιώνει οτιδήποτε δεν εντάσσεται στο δικό της σύστημα αξιολόγησης. Τις περισσότερες φορές διότι είναι ανίκανη να το κατανοήσει, άλλοτε πάλι διότι αισθάνεται ότι θα χάσει τον δικό της ζωτικό κοινωνικό χώρο αν αναγνωρίσει την οποιαδήποτε αξία εκτός εαυτής. Γιατί ο Παμούκ δημιουργεί πρόβλημα στη σημερινή Τουρκία; Γιατί μίλησε για τη γενοκτονία των Αρμενίων; Μπορεί. Όχι όμως μόνον γι΄ αυτό. Πολύ πριν αγγίξει το ιστορικό ταμπού ο Παμούκ, με τη γενική του συμπεριφορά, και με τα γραπτά του και με τις δημόσιες παρεμβάσεις του, δεν είχε απλώς δημιουργήσει διάφορα προβλήματα. Είχε ο ίδιος τοποθετηθεί ως πρόβλημα. Κι αυτό γιατί δεν είχε ο ίδιος δεχθεί να στρατευθεί σε μία από τις αντιθέσεις που, κατά το σύμπλεγμα των πολιτικών και των περί αυτών Μέσων, οφείλουν να ορίζουν τη δημόσια τοποθέτηση του καθενός. Είτε είσαι με το κεμαλικό εκκοσμικευμένο κράτος είτε είσαι με τον ισλαμικό λαϊκισμό, είτε είσαι με την «τουρκικότητα» είτε με τον εξευρωπαϊσμό. Σε πείσμα, εννοείται, της πραγματικότητας που έχει φέρει τον ισλαμικό λαϊκισμό να υπερασπίζεται τη δημοκρατία και την ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας, την οποία παρεμποδίζουν οι δυτικόφρονες κεμαλιστές. Όπου τα πράγματα ποτέ δεν είναι τόσο απλά.

Αν λοιπόν, όταν αναλαμβάνεις να μιλήσεις δημόσια, δεν αποκαλύπτεις εκ των προτέρων τη θέση που επιλέγεις, αν δεν αποδεχθείς τη «δεοντολογία» αυτών των αντιφάσεων, τότε, είτε δεν σε ακούει κανείς είτε, αν ο δημόσιος λόγος σου έχει τη δύναμη ενός Νόμπελ, σου γυρνούν την πλάτη και σε λοιδορούν, όπως έγινε με τον Παμούκ.

Και επειδή στο κοτέτσι της δημόσιας ζωής τίποτε δεν είναι τόσο πνευματικό όσο θέλει να το βλέπει η αφέλειά μας- μάλλον για λόγους αυτοσυντήρησης- θα πρέπει να συνυπολογίσουμε στους λόγους του αποκλεισμού την πιο κοινή ζηλοτυπία και τον εντελώς δημοκρατικά μοιρασμένο φθόνο που διακρίνει το μεγαλείο της κοινωνικής μας αυναναστροφής. Στην περίπτωση του Σεφέρη νομίζω πως δεν χρειάζεται να πάμε και πολύ μακριά: ο φθόνος των πολιτικών που νομίζουν ότι δικαιούνται να μονοπωλούν το δημόσιο ενδιαφέρον είναι μάλλον βέβαιο πως δεν μπορεί να ανεχθεί την παρουσία ενός Νόμπελ λογοτεχνίας ανάμεσά μας.

Να υποθέσω πως γι΄ αυτό του αφιέρωσαν εκείνη την προτομή μπροστά στο υπουργείο Εξωτερικών με το πουλοβεράκι και το μολύβι, λες και είναι κάνας λογιστάκος που δεν μπορεί να κλείσει τον ισολογισμό που του έχουν αναθέσει;

Χαρακτηριστικό «κλειστής κοινωνίας»; Όντως, πολλές φορές, τα εκλεπτυσμένα θεωρητικά εργαλεία αποδεικνύονται πολύ «μεγάλα» για τη «μικρή» πραγματικότητά μας. Γιατί εδώ δεν ξέρω αν έχουμε να κάνουμε με σύμπτωμα «κλειστής» κοινωνίας. Το μόνο σίγουρο είναι πως έχουμε να κάνουμε με αλλεπάλληλα συμπτώματα κοινωνικής ασφυξίας.