Η ηδονή της αναπηρίας

H περιπέτεια της Αφροδίτης της Μήλου, από τη στιγμή που την ξέθαψε από το χωράφι του ο Γιώργος Κεντρώτας, στις 8 Απριλίου 1820, ώς την αναχώρησή της για τη Γαλλία ενάμιση μήνα αργότερα, θυμίζει θρίλερ. Ένα θρίλερ όμως με συγκεχυμένη πλοκή- φαινόμενο άλλωστε καθόλου ασυνήθιστο σήμερα. Επρόκειτο άραγε για αρπαγή ή για κάτι σαν πλειστηριασμό, αρκετά μπαμπέσικο βέβαια, που τον κέρδισαν οι Γάλλοι; Μίλησαν τα όπλα, έστω η απειλή των όπλων, ή απλώς τα φράγκα; ΄Εγινε πράγματι μάχη γύρω από το θεϊκό σώμα, με αποτέλεσμα να κοπούν και να χαθούν τα χέρια του, όπως θέλει μια εκδοχή, ή μήπως το άγαλμα ανακαλύφθηκε κουλό; Και, μάχη ή παζάρι, είχαμε άραγε μια ελληνογαλλική αναμέτρηση με πατριωτικό πνεύμα και διαιτητή τη φιλοχρηματία των τοπικών προεστών ή μήπως συγκρούστηκαν απλώς δυο ομάδες αρχαιοκαπήλων με ετερόκλητη σύνθεση η καθεμιά και ανόμοια κίνητρα μεταξύ των μελών τους;

Αν όλα αυτά παραπέμπουν σ΄ ένα θρίλερ δράσης, ό, τι ακολούθησε, με την ερμηνεία που δόθηκε στο γλυπτό και την εμβληματική θέση του στο Λούβρο, μπορεί να θεωρηθεί ένα θρίλερ ιδεών και ιδεολογικών στάσεων- κι εδώ τα πράγματα γίνονται πιο ενδιαφέροντα. Τι μας λέει ότι το άγαλμα παριστάνει την Αφροδίτη; Γιατί έγινε τόσο αβασάνιστα δεκτό ότι στο αριστερό χέρι κρατούσε το μόλις κερδισμένο μήλο του Πάρη («Η Νικηφόρος Αφροδίτη»), τη στιγμή που η στάση του σώματος κάνει πολύ πιο εύλογη την υπόθεση ότι συγκρατούσε μια ασπίδα, που ακουμπούσε στο προτεταμένο γόνατο και στην οποία η γυναικεία μορφή παρατηρούσε το είδωλό της; Γιατί το έργο αυτό έγινε το πιο ξακουστό άγαλμα της ελληνικής αρχαιότητας, αφού δεν είναι επ΄ ουδενί το ωραιότερο, ούτε ως καλλιτεχνικό επίτευγμα ούτε ως πρότυπο γυναικείου κάλλους (καμία σύγκριση π. χ. με την Κνιδία Αφροδίτη του Πραξιτέλη); ΄Επαιξε τάχα ρόλο σ΄ αυτό το ότι το γνωρίζουμε ως πρωτότυπο, έστω της ελληνιστικής περιόδου, ενώ όλα τα αριστουργήματα της ελληνικής αγαλματοποιίας μάς ήταν ώς πολύ πρόσφατα γνωστά μόνον από ρωμαϊκά αντίγραφα; Μήπως, δηλαδή, η αύρα του αυθεντικού μάγεψε εκείνους που προσπαθούσαν να συλλάβουν το μυστήριο της κλασικής αισθητικής τελειότητας;

Κοντολογίς, ένα θέμα κομμένο και ραμμένο στα μέτρα του Τάκη Θεοδωρόπουλου, για όποιον γνωρίζει την εμμονή του με την ελληνική αρχαιότητα και την αμφιθυμική σχέση που έχουμε μαζί της εμείς οι ταλαίπωροι, μπερδεμένοι σύγχρονοι. Ο Θεοδωρόπουλος εκμεταλλεύεται έξυπνα τη δυνατότητα που του προσφέρει αυτό το θέμα για ταυτόχρονη ανάπτυξη ως συναρπαστικό περιπετειώδες αφήγημα, κάπως στο στιλ των ρομαντικών εξωτικών μυθιστορημάτων του 19ου αιώνα, και ως δοκίμιο.

Τάκης Θεοδωρόπουλος

ΤΟ ΑΡΙΣΤΕΡΟ ΧΕΡΙ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ

ΕΚΔ. ΩΚΕΑΝΙΔΑ, 2007, ΣΕΛ. 240, ΤΙΜΗ: 14 ευρώ

Αν θέλουμε να λεπτολογήσουμε, βέβαια, δείχνει να αισθάνεται πιο άνετα στο σκέλος του δοκιμιακού λόγου, προς τον οποίο άλλωστε στρέφεται ολοένα περισσότερο (και με επιτυχία) όσο περνούν τα χρόνια. Αντίθετα, στο μυθοπλαστικό σκέλος δεν τα καταφέρνει εξίσου καλά. Για να ξεπεράσει τις ασάφειες και τις αντιφάσεις της μαρτυρημένης ιστορίας, επιστρατεύει φανταστικά πρόσωπα, υπαρκτά πρόσωπα σε φανταστικούς ρόλους, επινοημένα επεισόδια, που χάνουν όμως γρήγορα τη λειτουργικότητά τους, προφανώς για να μην αλλοιωθεί το γενικό περίγραμμα των πραγματικών γεγονότων. Οι χαρακτήρες, για παράδειγμα, του αρχαιόπληκτου λόγιου Δημοσθένη Σοφοκλέους και του παραγιού του Κεντρώτα, Ανδρέα Καλοκαιρινού, εισάγονται με μπρίο, αλλά κατόπιν ο συγγραφέας τούς χειρίζεται με προϊούσα αμηχανία και τους αφήνει να ξεθωριάσουν ώς την έκλειψή τους. Το ίδιο ισχύει για το πραγματικό ή φανταστικό ειδύλλιο του Ολιβιέ Βουτιέ, του πρώτου ξένου που αντίκρισε το άγαλμα και το ιχνογράφησε in situ, με τη νεαρή σύζυγο του Γάλλου υποπρόξενου στη Μήλο. ΄Ετσι κι αλλιώς, η μυθοπλασία δεν ήταν ποτέ το δυνατό σημείο του Θεοδωρόπουλου.

Ανεξάρτητα από αυτό, αναρωτιέμαι αν το κάπως σνομπ ύφος που διακρίνει τις επιφυλλίδες του όψιμου Θεοδωρόπουλου και αποθέτει τη σφραγίδα του σ΄ αυτό το βιβλίο μπορεί να οδηγήσει την πραγμάτευση του θέματός του (ή και οποιουδήποτε θέματος) πολύ μακριά. Ο Θεοδωρόπουλος, δηλαδή, μοιάζει να αισθάνεται πια υπεράνω της προβληματικής που διατρέχει σχεδόν ολόκληρο το έργο του: του βάρους της αρχαίας κληρονομιάς στη συνείδηση του σύγχρονου δυτικού ανθρώπου. Δίνει την εντύπωση πως έχει πει ό, τι είχε να πει και τώρα το επαναλαμβάνει με χαριτωμένα ειρωνικό τρόπο, σαν να θέλει να διασκεδάσει την ίδια του την πλήξη ή το αίσθημα του κενού που αφήνει η εξάντληση της πίστης ότι υπάρχουν σημαντικά πράγματα που μένει να ανακαλυφθούν και να ειπωθούν. Η ειρωνεία, βέβαια, είναι διάχυτη στα περισσότερα βιβλία αυτού του συγγραφέα και η χρήση της συνήθως παραγωγική, εκτός από απολαυστική. Εδώ όμως φαίνεται να αυτονομείται από το αντικείμενό της και να πλανιέται πάνω από το κείμενο σαν τη διάθεση ενός ομιλητή που μετά το τέλος της διάλεξής του απαντάει, με βαριεστημένη συγκατάβαση, σε ερωτήσεις που βρίσκει απλοϊκές και δίνει στις απαντήσεις του μια ελαφρώς περιπαικτική χροιά, σαν να λέει ότι δεν μπορεί να κάνει πιο κατανοητά αυτά που θα έπρεπε να έχουμε ήδη καταλάβει.

Ποια είναι αυτά; Η κλασική αρχαιότητα είναι, για τον Θεοδωρόπουλο, ένα ανέφικτο πλέον πρότυπο, που στοιχειώνει όλο τον μεταγενέστερο δυτικό πολιτισμό, άλλοτε οδηγώντας τον καλλιτέχνη στην απελπισία και την εξουθένωση ( Νύχτες στην Αρκαδία ), άλλοτε λειτουργώντας ως αντιστικτικό σύμβολο στην εικόνα της σύγχρονης παρακμής και σύγχυσης ( Ο ψίθυρος της Περσεφόνης, Η πτώση του Νάρκισσου ), άλλοτε ως προφητεία για το πεπρωμένο του σύγχρονου πολιτισμού ( Η δύναμη του σκοτεινού θεού ), ενώ άλλοτε υποδεικνύεται (ορθά, κατά τα άλλα) ως μήτρα της εξατομικευμένης συνείδησης ( Το μυθιστόρημα του Ξενοφώντα )και, γενικότερα, της δυτικής ταυτότητας ( Με την ανάσα της Αθήνας και της Ρώμης ). Και πάντοτε – στο Αριστερό χέρι της Αφροδίτης με ιδιαίτερη έμφαση- παρουσιάζεται ως ένα απροσπέλαστο μυστήριο, που λοιδορεί τις όποιες ερμηνείες του.

Ο Μαρξ έχει πει ότι η αρχαία ελληνική τέχνη μάς συγκινεί επειδή αντιπροσωπεύει την παιδική ηλικία της ανθρωπότητας, την αθωότητα της θέασης του κόσμου, τη φρεσκάδα μιας πρωτοφανέρωτης χειρονομίας. Το ίδιο φαίνεται να λέει και ο Θεοδωρόπουλος. Αλλά υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά. Ενώ ο Μαρξ περιγράφει τη συναισθηματική σχέση μας με την αρχαιότητα, ο Θεοδωρόπουλος αναφέρεται σε μια οντολογική σχέση: ο αρχαίος πολιτισμός γίνεται το απόλυτο μέτρο της σημερινής μας κατάστασης, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε, αλλά ούτε να επιστρέψουμε σ΄ αυτόν. Είναι το χαμένο κέντρο της ύπαρξής μας.

Κι εδώ είναι που ελλοχεύουν οι κίνδυνοι. Κάθε θεωρία περί χαμένου κέντρου, είτε αυτό λέγεται αρχαιότητα είτε Ορθοδοξία είτε δεν ξέρω πώς, απορρίπτει από τη φύση της το σήμερα σε όλες τις εκφάνσεις του και προεξοφλεί ένα ακόμη θλιβερότερο μέλλον, γιατί πρεσβεύει ότι βρισκόμαστε σε κατάσταση συνεχούς, μη αναστρέψιμης πτώσης. Το χαμένο κέντρο δεν μπορεί να ανακτηθεί, είμαστε εκ γενετής ανάπηροι, βεβαρημένοι με ένα προπατορικό αμάρτημα που μας εξόρισε από αυτό, και μπορούμε μόνο να το νοσταλγούμε, χωρίς όμως εσχατολογική ελπίδα. Ο αρνητισμός αυτός, με όσες δόσεις χιούμορ, ειρωνείας ή σνομπισμού και αν αρωματιστεί, όσο και αν παίρνει μια ωραιοπαθή πόζα, ηδονιζόμενος από την ίδια την ιδέα της αναπηρίας για την οποία θρηνεί, δεν μπορεί να αλλάξει το μεμψίμοιρο, θα έλεγα μίζερο πρόσωπό του. Κι επειδή ο Θεοδωρόπουλος δεν είναι καθόλου μίζερος άνθρωπος, θα με καταλάβει αν πω ότι αυτό είναι χειρότερο από το να του καταλογίσει κανείς στείρο συντηρητισμό.