Τα ψάρια στο Αιγαίο και η διδασκαλία της Ιστορίας

ΠΟΣΕΣ ΚΑΚΟΤΕΧΝΙΕΣ ΕΧΕΙ ΑΝΑΓΚΑΣΤΕΙ ΝΑ
ΥΠΟΣΤΕΙ Η ΣΚΕΨΗ ΜΑΣ ΕΝ ΟΝΟΜΑΤΙ ΤΗΣ
ΥΠΟΤΙΘΕΜΕΝΗΣ ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΣ
ΑΘΩΟΤΗΤΑΣ; ΠΕΡΙΠΟΥ ΟΣΕΣ ΚΑΙ ΠΑΛΙΟΤΕΡΑ
ΗΜΑΣΤΑΝ ΑΝΑΓΚΑΣΜΕΝΟΙ ΝΑ ΥΠΟΣΤΟΥΜΕ
ΓΙΑ ΤΙΣ «ΠΑΤΡΙΔΕΣ» ΚΑΙ ΤΑ
«ΕΘΝΗ» ΚΑΙ ΓΙΑ ΕΝΑ ΣΩΡΟ «ΑΛΛΑ ΠΑΡΟΜΟΙΑ
ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΜΠΝΕΟΥΝ», ΟΠΩΣ ΓΡΑΦΕΙ
Ο ΝΙΚΟΣ ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟΣ
Με τους ίδιους όρους γίνεται τώρα ο καβγάς γύρω από το βιβλίο της Ιστορίας της Στ΄ Δημοτικού. Δεν είμαι εκπαιδευτικός, δεν είμαι ιστορικός, όμως μ΄ αρέσει να διαβάζω Ιστορία, σκέφτομαι με την Ιστορία ή, ακόμη καλύτερα, σκέφτομαι μες στην Ιστορία.

Και είμαι απ΄ αυτούς που πιστεύουν, δεν λέω και τίποτε πρωτότυπο, ότι η Ιστορία, όσο επιστήμη κι αν είναι, έχει περισσότερο να κάνει με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξή μας μες στον κόσμο. Είναι υπαρξιακό μέγεθος, όσο είναι και επιστημονική γνώση. Απ΄ αυτήν την άποψη λειτουργεί, ως ένα σημείο, με τον ίδιο περίπου τρόπο που λειτουργεί και η λογοτεχνία. Διαμορφώνει τις ευαισθησίες μας, διαμορφώνει την συνείδησή μας.

Γι΄ αυτό και εξακολουθούμε να διαβάζουμε Ηρόδοτο για παράδειγμα, αν και η πλειονότητα των πληροφοριών που μας μεταφέρει έχει διαψευσθεί και από την ιστορική και από την αρχαιολογική έρευνα. Εκτός απ΄ αυτές όμως ο Ηρόδοτος μας κληροδότησε μιαν ανθρωπολογία, μια ολόκληρη αντίληψη για την ανθρώπινη ύπαρξη. Κι αυτή δεν έχει χάσει την αξία της.

Αν, φερ΄ ειπείν ξέρεις ότι ο Supernova ΧΥΖ απέχει 10.000 έτη φωτός από την Γη και δεν είσαι αστροφυσικός, τότε μάλλον σε βαραίνει μια ακόμη από τις πολλές άχρηστες γνώσεις που περιφέρονται αδέσποτες στην «κοινωνία της πληροφορίας». Το ίδιο ισχύει για παράδειγμα για όσους εθνικώς υπερήφανους δηλώνουν ότι στο Αιγαίο κυκλοφορούν 1.562 είδη ψαριών και τσακώνονται με όσους κατεβάζουν τον αριθμό, λόγω διεθνιστικής αλληλεγγύης στα 854.

Δεν ισχύει το ίδιο αν ξέρεις ότι στην Μικρασιατική Καταστροφή ξεριζώθηκε ένα εκατομμύριο Έλληνες και όχι μόνον διακόσιοι πενήντα νοματαίοι. Ο ρόλος της Ιστορίας είναι, όχι μόνον να σου μεταφέρει την πληροφορία με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη επιστημονική ακρίβεια γίνεται, αλλά και να σου δώσει τα μέσα να την εκτιμήσεις, εσύ που ζεις περίπου έναν αιώνα μετά την τραγωδία.

Και κάπως έτσι φτάνουμε στο περίφημο εκείνο «συνωστίζονταν». Αστοχία γλωσσικού υλικού, θα μου πείτε, αντίστοιχη με εκείνην που παρατηρείται στις ημέρες καύσωνα με τους μετασχηματιστές της ΔΕΗ. Θα διορθωθεί πάραυτα, μας διαβεβαιώνουν οι συγγραφείς. Και όντως, κάτι τέτοιο, δεν είναι δα και δύσκολο να διορθωθεί.

Εκείνο όμως που είναι δύσκολο να διορθωθεί, δεν είναι θέμα συνεργείου, είναι η αντίληψη η οποία οδήγησε στην άνετη εκείνη διατύπωση του «συνωστίζονταν». Η αντίληψη ότι για την Ιστορία, την «επιστημονική» Ιστορία, η γλώσσα δεν είναι παρά ένα απλό εκφραστικό εργαλείο, ένα υλικό το οποίο, ακόμη κι αν αστοχήσει, αυτό δεν επηρεάζει την αλήθεια της έρευνας. Και πού βρίσκεται η «αλήθεια» της έρευνας; Μήπως στα μυαλά των ερευνητών; Και μήπως αυτή η αντίληψη, ότι δηλαδή η Ιστορία, βρίσκεται αποθηκευμένη στον σκληρό δίσκο των ερευνητών ασχέτως «έκφρασης», είναι σύμπτωμα μιας ιδεοληπτικής ακαμψίας, εξίσου ανησυχητικής με αυτήν από την οποίαν πάσχουν οι πάσης φύσεως εθνοπατέρες;

Και πώς θα σας φαινόταν, αγαπητοί εν προόδω αδελφοί, αν διαβάζατε ότι στις 17 Νοεμβρίου του 1973 συνωστίζονταν στον προαύλιο χώρο του Πολυτεχνείου φοιτητές και φοιτήτριες για να γλιτώσουν από τα τεθωρακισμένα; Ή μήπως συμφωνείτε κι εσείς ότι η δικτατορία τελειώνει με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου όπως διδάσκει στους δεκάχρονους απογόνους σας το βιβλίο της Στ΄ Δημοτικού; Ή μήπως συμφωνείτε κι εσείς ότι ο «Δημοκρατικός Στρατός» του τρίτου γύρου του Εμφυλίου, ήταν απλώς «δημοκρατικός» – το δέλτα με πεζό, σαν να εισάγει επιθετικό προσδιορισμό. Θα μου πείτε κι αυτό διορθώνεται.

Όλα διορθώνονται, εν τέλει. Ακόμη και οι μετασχηματιστές της ΔΕΗ διορθώνονται. Εκείνο που δεν διορθώνεται είναι η αντίληψη ότι η Ιστορία είναι φτιαγμένη από επεισόδιακουτάκια, διαπλεκόμενες πληροφορίες οι οποίες σε οδηγούν η μία στην άλλη και φτιάχνουν ένα τεράστιο δίκτυο web στην φορμόλη του οποίου μπορεί να κολυμπήσει η φαιά ουσία σου χωρίς να κοπιάσει για να ψάξει να βρει από πού ξεκίνησε και προς τα πού το πάει.

Αυτή είναι μεταμοντέρνα ευτυχία: δεν χρειάζεται να ξέρεις τι έκανες χθες και τι θα κάνεις αύριο. Κι αν κάτι μας εμποδίζει να ευτυχήσουμε στους μεταμοντέρνους καιρούς μας είναι το δυσοίωνο αίσθημα της Ιστορίας. Εμπρός λοιπόν να το κόψουμε και να το ράψουμε στους όρους της δικής μας ευτυχίας.