Κόντρα στα στερεότυπα

Καλοκαιρινό ανάγνωσμα δεν σημαίνει αναγκαστικά ελαφρό ανάγνωσμα. Αντίθετα, η χρονική ευρυχωρία της εποχής μπορεί να αποδειχθεί ιδανική για να διαβάσουμε δοκίμια που ενεργοποιούν τη σκέψη μας και μας απελευθερώνουν από τις αγκυλώσεις μας
Κορνήλιος Καστοριάδης Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ
Μτφ. Ξενοφών Γιαταγάνας, Κριτική, 28 #
Κάθε έκδοση που φέρει την υπογραφή του Κορνήλιου Καστοριάδη δεν χωράει αμφιβολία πως είναι ένα λιγότερο ή περισσότερο σημαντικό εκδοτικό γεγονός. Στην εν λόγω περίπτωση το γεγονός αποκτά ειδικό βάρος αφού πρόκειται για τη συλλογή των διαλέξεων που έδωσε ο Καστοριάδης στην Ανωτάτη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Παρίσι τη χρονιά 1982-1983. Πρόκειται για τον δεύτερο τόμο με τις ακαδημαϊκές διαλέξεις του φιλοσόφου που εκδίδεται στα ελληνικά. Με κεντρικό άξονα την υπόθεση της γέννησης της δημοκρατίας στην αρχαία Ελλάδα ο Καστοριάδης διατρέχει το σώμα της αρχαίας ελληνικής σκέψης, από τους προσωκρατικούς ώς την κλασική εποχή, για να εντοπίσει το «ελληνικό θαύμα» στη δημιουργία μιας αυτοπροσδιοριζόμενης κοινωνίας. Αλήθεια, τι έκανε τους Έλληνες να στηρίζουν την κοινωνική τους συνύπαρξη στη συνεχή διερώτηση ως προς τη φύση αυτής της συνύπαρξης; Σε μια εποχή που πολιορκείται από τις πάσης φύσεως θεοκρατίες, η σκέψη του Καστοριάδη διατυπώνεται με τον χαρακτήρα τού επείγοντος.

Γιώργος Ν. Οικονόμου Η ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
Παπαζήσης, 23 #
Βασική πηγή του βιβλίου είναι τα «Πολιτικά» του Αριστοτέλη. Βασικός άξονας το ερώτημα τι είναι δημοκρατία ή μάλλον ποία η σχέση της αθηναϊκής δημοκρατίας «κλασικού» τύπου με τις σημερινές μεταμοντέρνες εκδοχές της. Πόσο δημοκρατικός ήταν ο Αριστοτέλης και σε ποια δημοκρατία αναφερόταν; Σήμερα που όλοι αυτοαποκαλούνται δημοκρατικοί και η δημοκρατία κινδυνεύει να πνιγεί στη μολυσμένη ατμόσφαιρα τού αυτονόητου, κάθε αναδρομή στις πηγές, κάθε απόπειρα να αντιμετωπισθεί ως «ζητούμενο» και όχι ως «δεδομένο» δεν αφορά μόνον το εργαστήριο των ειδικών. Αφορά κάθε υπόλειμμα πολιτικώς σκεπτόμενου ανθρώπου.

Ζορζ Μινουά Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΘΕΪΑΣ
Μτφ. Βάλια Σερέτη, Νάρκισσος, 42,50 #
«Δόξα τω Θεώ, ο Θεός δεν υπάρχει. Αλλά εάν, Θεός φυλάξοι, υπήρχε μολαταύτα ο Θεός;». Για όποιον παρατηρεί τα πράγματα του σημερινού μας κόσμου η γενική διαπίστωση είναι ότι παντού, λίγο ώς πολύ, το θρησκευτικό αίσθημα αναζωπυρώνεται. Ως εκ τούτου ένα ογκώδες πόνημα για την ιστορία της αθεΐας είναι πιθανόν να εκληφθεί από πολλούς ως μια προκλητική χειρονομία απέναντι στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Πλην όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά όσο εκ πρώτης όψεως φαίνονται. Όπως αποδεικνύει ο συγγραφέας του έργου, η αθεΐα συνυπάρχει στην Ιστορία με τη θρησκευτική πίστη από τότε που υπάρχει ο άνθρωπος και από τότε που αυτός ο άνθρωπος διεπίστωσε ότι έχει ανάγκη από έναν θεό για να συντροφεύει την ύπαρξή του. «Δυόμισι χιλιάδες χρόνια προ Χριστού Ινδοί σοφοί ήδη διεκήρυτταν πως ο ουρανός είναι κενός». Όσο για σήμερα, πάντα κατά τον συγγραφέα, το ένα πέμπτο του πληθυσμού της Γης είναι άθεοι, μη συμπεριλαμβανομένων των αδιάφορων, των σκεπτικιστών και των αγνωστικιστών. Η Ιστορία της Αθεΐας είναι η ιστορία μιας ανθρώπινης συμπεριφοράς η οποία αρχίζει από τους πρωτόγονους καιρούς και φθάνει ώς τις άκρως πολιτισμένες ημέρες μας.

Χόρχε Λουίς Μπόρχες ΔΟΚΙΜΙΑ Μτφ. επιμέλεια, σχόλια: Αχιλλέας Κυριακίδης, Ελληνικά Γράμματα, 40 #
Η αλήθεια είναι ότι όταν αναφέρεσαι στο έργο του Μπόρχες, ο όρος δοκίμιο ακούγεται μάλλον συμβατικός για να μπορεί να χωρέσει μέσα του τη σκέψη και το ύφος αυτών των αριστουργηματικών κειμένων. Σε τι διαφέρει, για παράδειγμα, η εσωτερική λογική που οδηγεί τον συγγραφέα της «Ιστορίας της Αιωνιότητας» – ενός από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα του τόμου- απ΄ αυτήν που καθοδηγούσε τον αφηγητή του Άλεφ; Και στη μία και στην άλλη περίπτωση η εντελώς ιδιότυπη λογοτεχνική διάνοια που ακούει στο όνομα Μπόρχες αποδεικνύεται πολύ ισχυρότερη από τα είδη και τις κατηγορίες στα οποία στριμώχνεται για να μας μιλήσει. Ενενήντα τρία κείμενα από εννέα διαφορετικές συλλογές όπου ο αναγνώστης μπορεί να συναντήσει τη σκέψη ενός ανθρώπου που έβλεπε τον κόσμο μέσα από τη λογοτεχνία, σε αντίθεση όμως με τον Δον Κιχώτη κατάφερε να μεταπλάσει τη στάση του σε λογοτεχνικό ύφος. Ένας απίστευτος όγκος λογιότητας, ο οποίος όμως βρίσκει τον ρυθμό του στην αφηγηματική κομψότητα ενός από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του αιώνα που πέρασε.

Ευγένιος Βούλγαρης ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΕΡΙ ΕΥΘΑΝΑΣΙΑΣ
Πρόλογος: Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, Β. Κύρκος, μτφ- επιμ: Γ. Δημολιάτης,
Μ. Γαλανάκης, Εξάντας, 16 #
Κατ΄ αρχάς μία διευκρίνιση: ο όρος ευθανασία δεν χρησιμοποιείται με την τρέχουσα σημασία του, τη βοήθεια για μια εύκολη και ανώδυνη έξοδο από την ζωή. Παραπέμπει σε αυτό που οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν «καλό θάνατο», το αντίστοιχο «ευ θνήσκειν» τού «ευ ζην». Κάπου στο γύρισμα του 18ου και του 19ου αιώνα ο συγγραφέας αναζητεί τις δυνατότητες που του προσφέρει το οπλοστάσιο της Φιλοσοφίας για την καρτερική αντιμετώπιση του αναπόφευκτου γεγονότος, του θανάτου. Κείμενο ενδιαφέρον όχι μόνον γιατί αποκαλύπτει την σκέψη ενός μεγάλου Έλληνα διαφωτιστή αλλά και γιατί αποδεικνύει ότι η Εκκλησία δεν έπασχε πάντα από τη θλιβερή πνευματική αγκύλωση η οποία χαρακτηρίζει τον παρόντα βίο της. Κάποτε είχε και την πνευματική δύναμη αλλά και τα ανθρώπινα μεγέθη που της επέτρεπαν να αντιμετωπίζει τα προβλήματα των καιρών. Γιούργκεν Χάμπερμας Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ
Μτφ. Αναστασία Δασκαρόλη, Καστανιώτης, 23 #
Όταν ο Χάμπερμας αντιμετωπίζει κρι
τικά τη σημερινή πολιτική κατάσταση της Δύσης, αυτό το κάνει επικαλούμενος τον Αμερικανικό και τον Γαλλικό Διαφωτισμό του 18ου αιώνα.

Όταν μιλά για αμερικανικό ηγεμονισμό αναφέρεται σε μια ρητορεία και πρακτική η οποία καταπατά τις ίδιες τις ηθικές αρχές που οι ΗΠΑ έχουν θέσει στον εαυτό τους. Προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, ο άνθρωπος δεν ισχυρίζεται ούτε ότι η Δύση έχει καταρρεύσει ούτε ότι οι δυτικές αξίες αποκάλυψαν επιτέλους το απάνθρωπο πρόσωπό τους. Αυτά τα ψελλίζουν ορισμένοι δικοί μας, στους οποίους συνιστώ ανεπιφυλάκτως την ανάγνωση της συλλογής αυτής, μπας και καταλάβουν επιτέλους τι είναι αυτό το «Δύση» το οποίο πιπιλάνε μέρα-νύχτα καταπατώντας τα δικαιώματα της νοημοσύνης μας.

Νόαμ Τσόμσκι ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ
Μτφ. Άρης Λασκαράτος, Αιώρα, 9 #
Ο απαραίτητος Τσόμσκι του εξαμήνου. Πολυγραφότατος, μαχητικότατος και ελαφρώς κοινότοπος. Στο παρόν κείμενο-ομιλία ο Τσόμσκι επιχειρεί να επανεξετάσει τον ρόλο και τη λειτουργία του κράτους, προσπαθώντας να αρθρώσει μια πολιτική οπτική η οποία ξεπερνά και τα εμπόδια του φιλελευθερισμού και τα εμπόδια του σοσιαλισμού. Το αποτέλεσμα θυμίζει λογική πιρουέτα.

Έχουν περάσει και καλύτερες στιγμές, και ο Τσόμσκι και η πολιτική σκέψη.

Richard Wolin Η ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΥ
Μτφ. Μαρία Φιλιππακοπούλου, Πόλις, 25 #
Ενώ εκ πρώτης όψεως το κείμενο αφορά μιαν αναδρομή στο ειδύλλιο ενός σημαντικού μέρους της ευρωπαϊκής διανόησης με τον φασισμό, στην πραγματικότητα αποτελεί μια χειρουργική μελέτη των πολιτικών παρενεργειών της μεταμοντέρνας στάσης. Ο Wolin θεωρεί ότι η εχθρότητα του μετα μοντερνισμού προς τον ορθό λόγο και την αλήθεια έχει παραλυτικές συνέπειες για την πολιτική. Αν στη συνταγή προσθέσουμε και το παλιό καλό αριστερίστικο αντανακλαστικό της απόρριψης των δημοκρατικών θεσμών, τότε διαπιστώνουμε ότι οι μεταμοντέρνοι αριστεριστές συναντούν τους ακροδεξιούς ανορθολογιστές που ιστορικά προηγήθηκαν.

Φαντασθείτε ο Wolin να είχε πάρει μυρωδιά και τους δικούς μας «κοινοτικούς της λαϊκής παράδοσης». Σοβαρή ανατομία της τρέχουσας πολιτικής αφασίας.

Ζήσιμος Λορεντζάτος ΜΕΛΕΤΕΣ ΙΙΙ Δόμος και Μουσείο Μπενάκη, 40 #
Αν μιλάμε για δοκιμιακό λόγο στα ελληνικά, δεν μπορεί, κάπου στον ορίζοντα της σκέψης μας κάνει την εμφάνισή του ο ρυθμός του Ζήσιμου Λορεντζάτου. Ένας ρυθμός που μοιάζει να ανακαλύπτει σε κάθε του βήμα την κυριολεξία του τόνου του και να πλέκει ο ίδιος τον κόσμο μέσα στον οποίο αποκτά τη σημασία του. Είναι βέβαιο πως η Ελλάδα την οποία ιχνογραφεί ο Λορεντζάτος δεν υπάρχει πια.

Αναρωτιέμαι αν υπήρξε και ποτέ. Όμως αυτό δεν έχει τόση σημασία. Σημασία έχει ότι μέσα από το κεφαλαιώδες κείμενό του για τους Διόσκουρους, τον Σαραντάρη και τον Καπετανάκη, η ποίηση αναδεικνύεται ως στάση ζωής για να αποδείξει ότι και τα αισθητικά διλήμματα μετρούν εν τέλει με το ηθικό τους βάρος. Κι αυτό πρέπει να κρατήσουμε από το έργο του Λορεντζάτου περισσότερο κι από τις εκπεφρασμένες του απόψεις.

Χάρης Βλαβιανός ΠΟΙΟΝ ΑΦΟΡΑ Η ΠΟΙΗΣΗ;
Πόλις, 16 #
Πόσο εύθραυστη είναι η επικράτεια της ποίησης; Ποιον αφορά η ποίηση; Τι έχει απομείνει από την ερειπωμένη σχέση της ποίησης με την κριτική; Υπάρχει ένα πεζό πρόσωπο της ποίησης;

Πόσο από το μερίδιο της σιωπής της έχει διασώσει η ποίηση; Το ενδιαφέρον με τα κείμενα αυτού του τόμου είναι πως τα γράφει ένας ποιητής, ένας άνθρωπος που όπως ομολογεί ο ίδιος διαβάζει καθημερινά ποίηση από τα δεκατρία του. Κείμενα γραμμένα στο μεταίχμιο ανάμεσα στην περιγραφή της δημιουργίας και την αγωνία του δημιουργού.