Σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών

O ξανθός Έκμπερτ χαρακτηρίστηκε αντι-παραμύθι. Το 1829 ο Τηκ παρατηρούσε ότι, μολονότι μια αληθινή νουβέλα χαρακτηρίζεται από «αινιγματικά, παράδοξα, πνευματώδη, αθυρόστομα, τραγικά και κωμικά στοιχεία […], το ιδιαίτερο γνώρισμά της είναι το σημείο καμπής [Wendepunkt], όπου τα πάντα ανατρέπονται, καθώς η πλοκή παίρνει μιαν απροσδόκητη τροπή. Το γνώρισμα αυτό διαφοροποιεί τη νουβέλα από τα υπόλοιπα αφηγηματικά είδη». Ο Τηκ εννοεί ότι ο υπαρκτός κόσμος με καθημερινούς ανθρώπους εξελίσσεται σε ιστορία απώλειας, τρέλας και θανάτου, που θα ήταν αδιανόητη για το πλαίσιο ενός παραμυθιού.

Έτσι, λοιπόν, πραγματοποιήθηκε το πέρασμα από τις θαυμαστές ιστορίες του παραμυθιού σ΄ ένα νέο είδος μοντέρνας εκδοχής παραμυθιού, που θα κυριαρχούσε στη Γερμανία και στη Γαλλία. Το γεγονός ότι οι Γερμανοί και οι Γάλλοι ρομαντικοί χρησιμοποίησαν μια παλαιότερη λέξη, τη «φαντασία», μέσα σε νέα συμφραζόμενα δείχνει μια βαθύτερη ανάγκη να αντιμετωπίσουν νέες πραγματικότητες, σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών στην επιστήμη και την κοινωνία, κυρίως στη Γαλλία μετά την Επανάσταση. Η ανάπτυξη της βιολογίας και οι θεωρίες για την εξέλιξη, ακόμη και αν δεν ήσαν θεμελιω μένες επιστημονικά, είχαν ως αποτέλεσμα να εξασθενήσει η πίστη στο υπερφυσικό. Η ίδια πρόοδος είχε γίνει και στον τομέα της ψυχιατρικής και της επιστημονικής διερεύνησης των «ανώμαλων» καταστάσεων.

Αυτές οι αλλαγές δημιούργησαν την ανάγκη να δοθεί νέα σημασία σε μια παλιά λέξη, που τώρα εξέφραζε όχι απλά τη «φαντασία», δηλαδή φαινόμενα «ψευδαισθητικά», κατά τον Αριστοτέλη, αλλά και τις νέες ενασχολήσεις, ανησυχίες και αβεβαιότητες των ανθρώπων του 19ου αιώνα. Τότε, όλο και περισσότεροι «ρεαλιστές» συγγραφείς άρχισαν να εισάγουν σε ορισμένα κείμενά τους το φανταστικό, δηλαδή την παρουσία της ψευδαίσθησης σε ρεαλιστικό πλαίσιο. Αυτό έκαναν σε πολλά κείμενά τους ο Μπαλζάκ, ο Φλωμπέρ, ο Μωπασσάν, ο Ντοστογιέφσκι, ενώ άλλοι συγγραφείς, όπως ο Θεόφιλος Γκωτιέ και ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε ασχολήθηκαν συστηματικότερα με το είδος. Το φανταστικό δείχνει ακριβώς το παιγνίδι που παίχτηκε εκείνη την εποχή ανάμεσα στην επιστήμη και τη λογοτεχνία, καθώς η μία έψαχνε στην άλλη την επικύρωση και τη νομιμότητά της.

Τα λογοτεχνικά κείμενα κυρίως διηγήματα που υιοθετούσαν το φανταστικό και είχαν ως Γερμανούς προγόνους, τον Λούντβιχ Τηκ και τον Ε.Τ.Α. Χόφμανν, έγιναν μόδα στη Γαλλία των μέσων του 19ου αιώνα. Όμως τη λογοτεχνική θεωρία και κριτική θα την απασχολούσαν συστηματικά μόνο στον 20ό αιώνα, από τη δεκαετία του ΄60 και μετά. Σ΄ αυτό είχε συμβάλει καθοριστικά ο Αντρέ Μπρετόν, με την περίφημη Ανθολογία του μαύρου χιούμορ (1940), και στη συνέχεια ο Ροζέ Καγιουά, με μια ανθολογία φανταστικού διηγήματος (1958). Θα ακολουθούσαν τα θεωρητικά κείμενα του Λουί Βαξ (1965) και, κυρίως, του Τζβετάν Τοντόροφ (1970). Όλοι οι θεωρητικοί της φανταστικής λογοτεχνίας συμφωνούν στο ότι περιλαμβάνει κείμενα που περιστρέφονται γύρω από την ύπαρξη του «Άλλου», της «ετερότητας», όπως δεν μπορεί να τη συλλάβει το πνεύμα του ορθολογισμού, και εκφράζουν την απειλή μπροστά στο ανεξέλεγκτο, το «ανοίκειο» (Unheimliche), όπως το αποκάλεσε ο Φρόυντ, προσεκτικός αναγνώστης αυτού του είδους της λογοτεχνίας.