«Δεν θα απολογηθώ επειδή σκέφτομαι»

«Με κατηγόρησαν πως έκανα δοκιμιακή λογοτεχνία. Τι να κάνω, σκέφτομαι…», λέει ο Θεσσαλονικιός πεζογράφος Τηλέμαχος Αλαβέρας που πήρε το μεγάλο κρατικό βραβείο λογοτεχνίας
«Απ΄ αφορμή» το μεγάλο κρατικό βραβείο λογοτεχνίας, με το οποίο τιμήθηκε, έγινε η συνάντηση με τον πεζογράφο Τηλέμαχο Αλαβέρα. Μορφή επιβλητική, ευθυτενής, γοητευτική.

«Απ΄ αφορμή» την κλονισμένη υγεία του μας δέχτηκε στο σπίτι του- ένα αστικό «συνομήλικό» του διαμέρισμα («χτίστηκε όταν γεννιόμουν», λέει) στην καρδιά της Θεσσαλονίκης.

«Απ΄ αφορμή» τη βράβευσή του για το σύνολο του έργου του, άρχισε την αφήγησή του: Γεννήθηκε τον Οκτώβριο του 1926 στη Φιλιππούπολη (σημερινό Πλόντιφ στη Βουλγαρία): «Πλούσια οικογένεια… Έμποροι και τοκογλύφοι ήταν οι πρόγονοι. Βρήκα αργότερα τα κιτάπια τους. Με βαφτίσαν Τηλέμαχο, στη μνήμη του μικρού αδελφού του πατέρα μου. Έγινε από τα 27 του καθηγητής Νομικών στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Πέθανε όμως πρόωρα.

Από τα 14-15 μου θέλησα να ασχοληθώ με τη λογοτεχνία. Μέχρι τότε, όχι, δεν ήμουν καλός. Η μητέρα μου έγραφε τις εκθέσεις μου για το σχολειό. Δεν ξέρω τι συνετέλεσε. Ύστερα πήγα στη Νομική. Πίστευαν τότε πως η φιλολογία καταστρέφει τους φερέλπιδες λογοτέχνες. Δεν ολοκλήρωσα τις σπουδές. Έμπλεξα με τη δημοσιογραφία. Είναι, εξάλλου, η πρώτη δουλειά για όσους φιλοδοξούν να κάνουν τον λογοτέχνη».

«Όλα- και η λογοτεχνία- απ΄ αφορμή γίνονται. Μόνον απ΄ αφορμή έχουν νόημα»

Είχε ήδη δημοσιεύσει διηγήματα σε λογοτεχνικά περιοδικά, από τα 20 του- «Τα αγρίμια του άλλου δάσους» (το 1952, με εμφανείς στο κείμενο τις μνήμες του εμφυλίου), «Το ρολόγι», «Το μισό του φεγγαριού», «Οδοστρωτήρας»- και είχε ιδρύσει (το 1955) το λογοτεχνικό περιοδικό «Νέα Πορεία» (εξακολουθεί να εκδίδεται αδιάλειπτα για 52η χρονιά).

Ακολούθησε στα 1976 το «Απ΄ αφορμή» (συλλογή διηγημάτων που ο ίδιος επιλέγει ως την «αγαπημένη» του ακόμα και συμβολικάόπως λέει- λόγω του τίτλου), και κατόπιν το «Γωνίες και όψεις» (1985), «Ως κυλιόμενος τάπης», «Ακριβά γούστα η κυρία», σειρά δοκιμίων και το μονόπρακτο αλλά πολυπρόσωπο θεατρικό «Οι άλλοι» (γραμμένο και δημοσιευμένο εν μέσω της δικτατορίας).

Μέσα στους δεκάδες ήρωες των διηγημάτων και μυθιστορημάτων σας είναι κάποιος ο Τηλέμαχος Αλαβέρας;

«Είμαι παρών στα περισσότερα. Τα παρατηρώ. Ο ίδιος, ο εαυτός μου, όχι. Δεν ξέρω αν το τόλμησα. Είναι ίσως κι ένας φόβος μη και αποκαλυφθείς. Είναι ξεσκέπασμα αυτό. Για ποιο λόγο. Δεν είμαι γυμνιστής. Γιατί να ξεσκεπαστώ;».

Είναι ψυχογραφική τελικά ή ανατομική η λογοτεχνία σας; «Νομίζω το δεύτερο. Την είπαν και δοκιμιακή. Μου το είπαν για κακό. Αλλά, το δέχομαι. Τι να κάνω, σκέφτομαι…» Απαντά ειλικρινά, είναι «παρών», αλλά σαν… απ΄ έξω. Δημοσιογραφικά σχεδόν. Ερωτάται για το έργο του και απαντά μ΄ εκείνα που «οι άλλοι» λένε γι΄ αυτό.

Σχολιάζει τις λεγόμενες επιρροές του από τον Προυστ και τον Κάφκα. Αλλά και από τον Ντοστογιέφσκι: «Μ΄ επηρέασε όπως όλους τους εφήβους, αλλά προτιμώ τον Γκόγκολ. Γενικώς τους Ρώσους. Εμείς οι Βαλκάνιοι έχουμε περισσότερα κοινά. Ξέρετε, μου αρέσει η Ιστορία. Στη μεταπολεμική εποχή ήμασταν όλοι επηρεασμένοι από έναν θολό υπαρξισμό που ίπτατο στην Ελλάδα».

Ο έρωτας και ο θάνατος είναι βασικό εννοιολογικό δίπολο στη λογοτεχνία;

«Ο θάνατος ναι, αλλά όχι με απόγνωση. Ποτέ με απόγνωση. Ούτε τώρα το βλέπω έτσι. Ο θάνατος ο δικός μου (στα έργα μου), είναι ζωντανός, ερωτικός θάνατος. Όσο για τον έρωτα, ναι. Όχι όμως αυτός ο έρωτας που προβάλλεται στη σημερινή λογοτεχνία-παραλογοτεχνία θα την έλεγα».

Έχει «συνταγή» η καλή λογοτεχνία; «Όλα γίνονται απ΄ αφορμή. Η γραφή θέλει ψυχικό σθένος και μένος. Και την αίσθηση του ενός αναγνώστη. Αυτή η δυαδική σχέση υπάρχει μόνο στη λογοτεχνία. Το εικαστικό έργο, το θέατρο, τη μουσική τη βλέπουν, την ακούν πολλοί. Μόνο στη λογοτεχνία υπάρχει μόνο ο συγγραφέας κι ο αναγνώστης. Θέλει και ευελιξία, και εξυπνάδα, και εμπειρίες (ταξιδιωτικές και εσωτερικές- κυρίως). Για να γίνουν απ΄ αφορμή».


«Οι Έλληνες προηγούνται στον λόγο»

Αν έπρεπε να αυτοπροσδιοριστείτε λογοτεχνικά, πολιτικά; «Πολιτικά πώς; Ως “αγωνιστής”; Δεν πιστεύω πολύ σ΄ αυτά. Άλλο βέβαια η ιδεολογία.

Όταν ήμουν νέος… Διαβάζαμε πολύ ξέρετε τότε. Μαθαίναμε απ΄ έξω τα κείμενα.

Ιδεαλιστής δεν είμαι. Δεν ήμουν ποτέ. Η ιδεολογία μου φαίνεται στο ίδιο μου το έργο. Έχω μια αυτονομία εννοιολογική. Όσο για τη λογοτεχνία; Δεν βαριέστε. Κάτι έκανα. Δεν υπήρξα και “Ο” λογοτέχνης. Δεν ήμουν ο Δάντης ή ο Σαίξπηρ. Αγαπώ πιο πολύ τους ποιητές και ιδιαίτερα τους Έλληνες. Οι Έλληνες προηγούνται στον λόγο από τους άλλους. Η ποίηση είναι η πεμπτουσία του λόγου. Με παρασύρει. Σήμερα; Μου αρέσει πολύ ο Πέτερ Εστερχάζι (σ.σ.: σύγχρονος Τσέχος ποιητής). Ψάχνω γι΄ άλλους. Όχι, δεν βρίσκω».

Είναι και η εποχή που «δεν γεννά» λογοτεχνία;
«Ναι, ίσως οι εποχές έχουν γεράσει…».