Το παρελθόνως παρόνκαι το παρόνως παρελθόν

ΟΙ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΕΣ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΦΟΡΤΙΣΜΕΝΕΣ
ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΤΕΙΝΟΥΝ ΝΑ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΟΥΝ
ΕΝΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΕ
ΠΡΟΝΟΜΙΑΚΟ ΘΕΜΑ ΓΙΑ ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ ΣΚΑΝΔΑΛΟΘΗΡΙΚΩΝ
ΕΦΗΜΕΡΙΔΩΝ Ή ΓΙΑ ΔΗΘΕΝ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΕΣ ΕΚΠΟΜΠΕΣ.
Η ΠΡΟΣΦΑΤΗ (ΚΑΙ ΑΚΟΜΑ ΖΩΝΤΑΝΗ) ΔΙΑΜΑΧΗ ΓΙΑ
ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΣΤ΄ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ, ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΑΠΛΩΣ ΕΝΑ
ΑΚΟΜΗ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΣΕ ΜΙΑ ΜΑΚΡΑ ΑΛΥΣΙΔΑ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΩΝ
ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ ΔΕΝ
ΔΙΕΚΔΙΚΕΙ ΚΑΜΙΑ ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΙΑ. ΤΗ ΜΕΤΑΛΛΑΓΗ
ΑΥΤΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΕ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΜΑΖΙΚΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ-
ΤΗ ΣΤΙΓΜΗ ΑΚΡΙΒΩΣ ΠΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΕΙ ΝΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΕΙ
ΩΣ ΣΤΕΡΕΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ- ΦΙΛΟΔΟΞΕΙ
ΝΑ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΕΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ Α. ΛΙΑΚΟΥ.
Το βιβλίο του Αντώνη Λιάκου θέτει το βασικό ερώτημα «Πώς μετασχηματίζουμε το παρελθόν σε ιστορία;» και δηλώνει εξ αρχής πως η απάντηση δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε ζήτημα ιστορικής μεθοδολογίας. «Η ιστορία, σήμερα προπαντός, δεν είναι κάτι που αφορά το παρελθόν», δεν είναι «ένα παράθυρο μέσα από το οποίο βλέπουμε προς τα έξω», «αποτελεί στοιχείο της σύγχρονης κουλτούρας», είναι «ένα παράθυρο του κτιρίου μέσα στο οποίο ενοικούμε» (σελ. 24). Το σύντομο, αλλά πλούσιο και πυκνό, δοκίμιο του Α. Λιάκου υιοθετεί έναν αυστηρά επιστημονικό λόγο για να οριοθετήσει το αντικείμενό του, χωρίς αντιπαραθέσεις με άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις και χωρίς πολεμική διάθεση για αντίπαλες απόψεις, οι οποίες συχνά τον έχουν στοχοποιήσει τους τελευταίους μήνες. Έχει περισσότερο τη μορφή επιστημονικού μανιφέστου (για την ακρίβεια ενός «ερευνητικού προγράμματος» σύμφωνα με την ορολογία του Lakatos), το οποίο διαμορφώθηκε με διαδοχικές δημοσιεύσεις κατά την τελευταία δεκαετία και έχει πλέον συγκροτηθεί ως δραστήρια επιστημονική συλλογικότητα γύρω από το περιοδικό Ηistorein, στον κύκλο του οποίου είναι αφιερωμένο.

Νέα ερωτήματα
Αυτή η διαδικασία σταδιακής παραγωγής του βιβλίου αποτυπώνεται και στη δομή του, με επτά κεφάλαια τα οποία μπορούν να διαβαστούν και ως ξεχωριστά δοκίμια. Χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει πως δεν διαθέτουν ένα σαφέστατο ενοποιητικό νήμα. Το ακριβώς αντίθετο. Η διαδοχική τους παράθεση υπηρετεί με συνέπεια τον κεντρικό στόχο του βιβλίου, αναδεικνύει, δηλαδή, τον πλούτο των σύγχρονων ιστορικών προσεγγίσεων και προβληματισμών και την αυξανόμενη συνάρθρωσή τους με τις γειτονικές κοινωνικές επιστήμες.

Το πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Τι είναι αυτό που το λέμε ιστορία», προσφέρει μια συστηματική επισκόπηση για τη διαμόρφωση της ιστορικής επιστήμης από την αρχαιότητα μέχρι τον 19ο αιώνα. Η αναδρομή αυτή χρησιμεύει για να διατυπωθεί ως συμπέρασμα η θέση ότι ο ιστορισμός του 19ου αιώνα, ο οποίος προέκυψε από την άμεση σύνδεση της ιστορίας με το έθνος-κράτος, αποτέλεσε, ως θεωρητικό και μεθοδολογικό ρεύμα, το λειτουργικό ισοδύναμο της επιστημονικής επανάστασης για τη φυσική (σελ. 88). Μια θέση που φαίνεται όμως να υποβαθμίζει το γεγονός ότι η διδασκαλία της ιστορίας στα σχολεία και η επαγγελματοποίηση των ιστορικών, εφόσον περιορίζεται σε αυστηρώς εθνικά πλαίσια, δεν συγκροτεί διεθνή επιστημονική κοινότητα, κατά τα πρότυπα των θετικών επιστημών.

Το δεύτερο και το τρίτο κεφάλαιο συνοψίζουν την πλούσια θεωρητική και μεθοδολογική συζήτηση, η οποία ξεκίνησε την περίοδο του μεσοπολέμου (Μax Weber, σχολή των Αnnales ) και, κατά κάποιο τρόπο, ολοκληρώθηκε τη δεκαετία του ΄60 με τις συνθέσεις που πραγματοποιήθηκαν στο πεδίο της ιστορικής κοινωνιολογίας. Ταυτόχρονα όμως, μέσα από μία επιλεκτική ανάγνωση των αντίστοιχων προσεγγίσεων, διατυπώνεται, έστω και υπαινικτικά, η βασική θέση την οποία θέλει να υποστηρίξει το βιβλίο: «Το ερώτημα του ιστορικισμού “πώς πράγματι ήταν το παρελθόν; ” πρέπει να το αντικαταστήσουμε με ένα άλλο, τι ακριβώς είναι αυτή η πραγματικότητα του παρελθόντος;» (σελ. 154). «Ευρύχωρη» ιστορία
Στον κυρίως κορμό του βιβλίου (κεφάλαια 4-7), αναπτύσσονται με ιδιαίτερα γλαφυρό, αλλά όχι πάντα επαρκώς συστηματικό, τρόπο, οι σύγχρονες θεωρητικές συζητήσεις για την ιστορία, με έμφαση στον εμπλουτισμό της από συγγενείς επιστήμες, την κοινωνική ανθρωπολογία και κυρίως την ψυχανάλυση, αφού, όπως τονίζεται, η ιστορία «λειτουργεί όπως η συνείδηση στην ψυχαναλυτική κουλτούρα» (σελ. 284). Αντιπαραβάλλοντας την κοινωνική λειτουργία του ιστορείν με την ατομική διαδικασία του πενθείν, ο Α. Λιάκος επικεντρώνεται στο κρίσιμο δίλημμα μνήμη/λήθη, ως κεντρικό ζητούμενο μιας «ευρύχωρης» ιστορικής γραφής. «Η μετάβαση από μία ιστοριογραφία που αναζητά εξηγήσεις, τι και πώς, σε μια ιστοριογραφία που αναζητά νοήματα» (σελ. 277), συνοψίζει την κεντρική στόχευση όχι μόνο του βιβλίου, αλλά και του διακριτού ιστορικού ρεύματος που αποτελεί ο κύκλος του Ιστορείν. Το πρόσφατο τριήμερο διεθνές συνέδριο «Περί συναισθημάτων» (18-20/5/2007), με τη μαζική συμμετοχή και την πολυπρισματική θεματική του, κατέγραψε τη δυναμική παρουσία της εν λόγω επιστημονικής συλλογικότητας.