Μνήμες ξεριζωμού και δύναμη ψυχής

«Aπό τότε που ο άνθρωπος, αποδιωγμένος, εγκατέλειψε την Εδέμ, ξεκίνησε ένα μακρύ κοπιαστικό ταξίδι. Άνθρωποι, φυλές, λαοί σε συνεχή περιπλάνηση. Με τον διωγμό του 1922, όμως, άρχισε αυτό που δικαίως μπορεί να θεωρηθεί το πιο μακρύ- το πιο θεαματικό- οδοιπορικό στην Ιστορία».

Με αυτόν τον τρόπο ξεκινά το άρθρο του ο Μέλβιλ Τσάτερ, απεσταλμένος του «Νational Geographic» στην περιοχή της Σμύρνης και στο εσωτερικό της Ανατολίας το 1922. Αυτόπτης μάρτυρας μιας τεράστιας τραγωδίας, που έμεινε στην Ιστορία ως Μικρασιατική Καταστροφή, ο Τσάτερ παρουσίασε με αντικειμενικό, αλλά συνάμα συγκλονιστικό τρόπο το δράμα του ξεριζωμού περίπου 2 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Τον Νοέμβριο του 1925, το «Νational Geographic» δημοσιεύει το ιστορικό άρθρο «Η μεγαλύτερη μετακίνηση πληθυσμών στην Ιστορία» όπου ο Τσάτερ περιγράφει τη δραματική αποχώρηση των ελληνικών πληθυσμών από τη Μικρά Ασία αλλά και το «έπος της ανόρθωσης» των προσφύγων στην Ελλάδα.

«Πρόσφυγες που ξεκινούσαν από μέρη που βρίσκονταν μέχρι και 240 χλμ. στο εσωτερικό κατευθύνονταν κοπαδιαστά προς τα παράλια… Η μεγάλη προκυμαία της Σμύρνης είχε πλέον γεμίσει ασφυκτικά από εξόριστους… Έντρομα πρόσωπα, ανθρώπινες κραυγές που μπερδεύονταν με το χλιμίντρισμα των αλόγων…». Ο συγγραφέας δεν μπορεί να μείνει ασυγκίνητος μπροστά σ΄ αυτό το ανείπωτο δράμα. «Οι πρόσφυγες συνέχιζαν να ζουν, να πεθαίνουν και να γεννούν μωρά πάνω σ΄ εκείνη την αξέχαστη προκυμαία… Προσπαθούσαν να χορτάσουν την πείνα τους με ωμό κρέας από τα ψοφίμια των ζώων… Γυναίκες γεννούσαν νεκρά μωρά και τα κρατούσαν πάνω στα στεγνά τους στήθη…». Το οδοιπορικό του Τσάτερ δεν σταματά στη Σμύρνη. Παρακολουθεί βήμα βήμα τη φυγή χιλιάδων κατοίκων της Ανατολικής Θράκης, τότε που «μέσα σε μία ώρα ολόκληρα χωριά είχαν ερημώσει». Από τις ακτές του Εύξεινου Πόντου, από τη Ραιδεστό και την Αδριανούπολη, από τα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης, ατέλειωτα καραβάνια προσφύγων «λύγιζαν απ΄ το μαστίγωμα της νεροποντής». Το ιστορικό αυτό άρθρο του «Νational Geographic» αποτέλεσε τη βάση για ένα πολυτελές ιστορικό οπτικοακουστικό λεύκωμα, που κυκλοφορεί μαζί με το τεύχος Μαΐου, με τίτλο «1922- Ο Μεγάλος Ξεριζωμός». Περιέχει αυθεντικό υλικό εποχής, κείμενα και φωτογραφίες, καθώς και κινηματογραφικά ντοκουμέντα σε ένα DVD παραγωγής 2006-7 το οποίο παρουσιάζει με μοναδικό τρόπο τον ξεριζωμό περίπου δύο εκατομμυρίων ανθρώπων (1.300.000 Ελλήνων και 500.000 Τούρκων), καθώς και το «έπος της ανόρθωσης» των προσφύγων στην Ελλάδα. «Μπορεί να ζούσαν ή να πέθαιναν» γράφει το «Νational Geographic» το 1925. «Αυτό θα εξαρτιόταν από τον τύφο. Όμως, όσο ζούσαν, ποτέ δεν τούς άκουγες να ζητιανεύουν ούτε να τείνουν ικετευτικά το χέρι».