Υποψήφιος Νεοελληνική Λογοτεχνία

Επιλεγμένα θέματα για τους υποψήφιους μαθητές Θεωρητικής Κατεύθυνσης της Γ 9 τάξης Ενιαίου Λυκείου.

Ποιήματα για την ποίηση Μίλτος Σαχτούρης «ο ελεγκτής»

1) Οι επιδράσεις στην ποίηση του Σαχτούρη Ο Μίλτος Σαχτούρης ανήκει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά ποιητών. Η ποίησή του δεν μπορεί να χαρακτηριστεί αισιόδοξη, καταπραϋντική, δεν έχει κοινωνικό χαρακτήρα, δεν είναι εύληπτη, είναι υπαινικτική και αντικατοπτρίζει υποκειμενικά τον κόσμο. Ο Σαχτούρης δέχτηκε επιδράσεις από τέσσερα ρεύματα : τον υπερρεαλισμό, τον υπαρξισμό,τον εξπρεσιονισμόκαι το συμβολισμό. Στοιχεία που δανείζεται από τον υπερρεαλισμό είναι η εικονοπλασία και το παράλογο, που αποτελεί και την ουσία της ποίησής του·αυτό « στηρίζεται στο υλικό της αλήθειας σ΄ ένα παράδοξο σχήμα. Σπάνια χρησιμοποιείται με τους αχαλίνωτους τρόπους ενός ανερμάτιστου υποσυνείδητου » (Νόρα Αναγνωστάκη).

Μέσα από τους στίχους του διαφαίνεται η υπαρξιακή του αγωνία, που απορρέει από την προσωπική του θέση στον κόσμο. Επηρεασμένος από τον εξπρεσιονισμό απελευθερώνει το στίχο του από κάθε παραδοσιακό στοιχείο και κάνει εκτεταμένη χρήση της εικόνας και της μεταφοράς. Αντλεί την έμπνευσή του από το θέμα του πολέμου και την απόγνωση του ανθρώπου από τις μηχανές. Από άποψη φόρμας η ποίησή του θυμίζει την κυβιστική ζωγραφική: παραμορφωμένα σχήματα, δυνατά χρώματα, σκληρά περιγράμματα, μια έκφραση ταραγμένης ψυχής αλλά υπό απόλυτο έλεγχο. Όσον αφορά τα σύμβολα δεν είναι γι΄ αυτόν αόριστα ή επινοημένα ,προέρχονται από τα στοιχεία της φύσης και της τεχνικής. Είναι τα ίδια τα πράγματα έξω από τα όριά τους. Αποστρέφεται τα αφηρημένα σύμβολα. Η περιγραφή και οι συλλήψεις τους είναι πολύ συγκεκριμένα. Είναι ο εκφραστής του σύγχρονου κόσμου, αλλά δεν παραλείπει να σημαδεύει και τα τελικά, τα μεγάλα αρχετυπικά σύμβολα.

2)Η ευθύνη του ελεγκτή-ποιητή Ο ελεγκτής, ταυτίζεται με τον ποιητή, αποτελεί ένα σύμβολό του. Το χρέος και η ευθύνη που έχει ο ποιητής να «πετάει» ψηλότερα και να φρουρεί ως πνευματικός ταγός τις πανανθρώπινες αξίες, αποτελούν το θέμα του ποιήματος. Η ευθύνη του ελεγκτή ποιητή είναι πολύτροπη, διαμεσολαβεί ανάμεσα στον ουρανό και στον άνθρωπο, μάχεται να κρατήσει το φως, να διασώσει το όραμα, να εξαγνίσει, να διαγείρει και να παρηγορήσει. Πρέπει να είναι συνεπής στο ρόλο του. Το καθήκον του δεν του επιτρέπει ούτε ολιγωρία, ούτε υπεκφυγές. Δεν του συγχωρείται καμία ανθρώπινη αδυναμία, ακόμα και αν οι συνθήκες είναι αντίξοες οφείλει να υπερασπίζεται τα φως και να μάχεται το σκοτάδι. Αυτήν την ευθύνη του την υπαγορεύει η ίδια του η φύση ως «κληρονόμου πουλιών», ως ανθρώπου προικισμένου με ξεχωριστές ιδιότητες, που έχει κληρονομήσει το χρέος να διατηρήσει κα να μεταλαμπαδεύσει τις υψηλές αξίες, να οδηγήσει τους ανθρώπους από τον αισθητό κόσμο της λογικής στον ονειρικό κόσμο της ποίησης.

3) Εικαστικά στοιχεία ποιήματος «Ο Σαχτούρης είναι ο ζωγραφικότερος ποιητής που ξέρω γιατί έχει την αίσθηση του χρώματος και των σχημάτων όπως μόνον οι ζωγράφοι την έχουν. Το σχήμα και το χρώμα είναι όχι διακοσμητικά αλλά εκφραστικά μέσα. Βαφτίζει το χρώμα σε λέξεις και αποδίδει χρωματικά τις εννιολογικές αποχρώσεις των λέξεων το κάθε χρώμα αντιστοιχεί σε κάποιο κλίμα διάθεσης κι έχει μια σημασία που υποδηλώνει μια ειδική τάση. Κυριαρχούν το κόκκινο, το άσπρο και το μαύρο» (Νόρα Αναγνωστάκη).

Το ποίημα θα μπορούσε να αποτελέσει υλικό για έναν ζωγραφικό πίνακα, στον οποίο θα απεικονίζεται ο ματωμένος, χιονισμένος ουρανός και ο ποιητής ως ουράνιος μηχανοδηγός με « σπασμένα φτερά» να εποπτεύει τα αστέρια.

Τα χρώματα που θα κυριαρχούσαν στον πίνακα θα ήταν το κόκκινο, το λευκό και το γαλάζιο. Οι τρεις εικόνες λοιπόν του ποιήματος, το σκηνικό του ουρανού όπως και τα χρώματα που υποδηλώνονται με τις λέξεις «αίμα», «ουρανός», «χιόνι», μπορούν να θεωρηθούν στοιχεία εικαστικά.

4)Ο ουρανός ως σύμβολο στην ποίηση του Σαχτούρη. Ο ουρανός είναι ένα πάγιο αίτημα στην ποίηση του Σαχτούρη, ένα πολυσήμαντο σύμβολο που λειτουργεί διαφορετικά στα ποιήματά του. Αλλού προβάλλει ως πανανθρώπινο αίτημα, ως ένα πολύτιμο αγαθό, αλλού είναι ο χώρος όπου φυλάσσονται οι αξίες, τα πνευματικά αγαθά. Είναι ένας χώρος έξω από τη λογική και τη σκληρή πραγματικότητα που σκοτώνει κάθε ανώτερο, ο κόσμος της φαντασίας, του ονείρου, της ποίησης, ο χώρος όπου η δικαιοσύνη, η ελευθερία και όλες οι άλλες αξίες βρίσκονται σε περίοπτη θέση και όπου ο άνθρωπος μπορεί να βρει τη χαρά.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Η ποιήτρια Κική Δημουλά

Γας Ομφαλός

1) Αφηγηματικές τεχνικές ποιήματος. α) Ποιητική αφήγηση-αφηγηματικοί τρόποι Στο ποίημα κυριαρχεί το α ΄ρηματικό πρόσωπο, (πρωτοπρόσωπηαφήγηση) που φανερώνει πως το ποιητικό υποκείμενο συμμετέχει στην ποιητική αφήγηση και μάλιστα ταυτίζεται με τον αφηγητή:

[ έκανα (στ.16), επακολουθώ (στ.33), κάνω (στ.37), διαβάζω (στ.50), έμαθα (στ.51), αναστηλώνω (στ.53)]

Ο αφηγητής συμμετέχει στα δρώμενα ( ομοδιηγητικός ή δραματοποιημένος αφηγητής ) προβάλλοντας τις υπαρξιακές του αγωνίες και τον προβληματισμό που του δημιούργησε η περιήγησή του στον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών. Στοχάζεται πάνω στη φθορά, στο θάνατο και τη ματαιότητα των ανθρώπινων και παράλληλα εκθέτει τις σκέψεις του για την απώλεια του αγαπημένου προσώπου, στο οποίο απευθύνεται σε κάποια σημεία του κείμενου με τη χρήση του β΄ρηματικού προσώπου:

[μεγάλωσες (στ.17), εξάπλωσες (στ.18)]

β) Τεχνική ποιητικής αφήγησης.

Η ποιητική αφήγηση είναι δομημένη στο νόμο της αντίθεσης. Το ποιητικό υποκείμενο περιπλανάται ανάμεσα στα άψυχα, νεκρά αντικείμενα που όμως εμψυχώνονται, αισθάνονται και συμπεριφέρονται ως δρώντα πρόσωπα. Μέσω αυτής της αντίθεσης η αίσθηση που προκύπτειείναι της δράσης και της ζωντάνιας. Στόχος αυτής της τεχνικής είναι να τονιστεί η ερημιά, η νέκρα που επικρατεί τώρα στους χώρους αυτούς αλλά και στον εσωτερικό, ψυχικό χώρο του ποιητικού υποκειμένου. Ιδιαίτερα στην ποιητική αναπαράσταση των τριών δρώμενων : της πομπής,της θεατρικής παράστασης και των αθλητικών αγώνων δίνονται έντονα τα στοιχεία της κίνησης και του ήχου, στοιχεία ζωής και δράσης.

Η κινητικότητα επιτυγχάνεται με τη χρήση πλήθους ρημάτων [ κάθονται (στ.20),κρέμονται (στ.22), μπιζάρουν (στ. 25), ραίνουν (στ.28),επευφημούνται (στ.30),ανακηρύσσεται (στ.31), κλείνει (στ.32)] καθώς και ηχητικών, οπτικών και κινητικών εικόνων (χειροκροτήματα, μέλισσες που πετούν).

2) Συναισθηματική κατάσταση ποιητικού υποκειμένου Το κυρίαρχο συναίσθημα της ποιήτριας είναι η μελαγχολία και η υπαρξιακή αγωνία, ο φόβος που πηγάζει από το πέρασμα του χρόνου, τη φθορά, το θάνατο και την αίσθηση της ματαιότητας των ανθρώπινων έργων.Τη μελαγχολική αυτή διάθεση προξενεί το φθινοπωρινό τοπίο (στ. 1-5), η αίσθηση της παρακμής που συνειδητοποιεί γύρω της καθώς περιηγείται στο ερειπωμένο τοπίο ( στ. 14, 19-22 ) και αντικρίζει τις σπασμένες αρτιότητες ( στ. 37-44 ). Η πρόθεση της ποιήτριας να εκφραστούν κυρίως τα συναισθήματα του φόβου μπροστά στο θάνατο και η υπαρξιακή αγωνία, διαφαίνεται κυρίως από την επίμονη αναφορά των σαρκοφάγων ( στίχοι : 7,13, 35 σαρκοφάγοι, σαρκοφάγοι πάλι, σαρκοφάγος πάλι) και με το ρήμα επτοήθη.

Πρέπει ωστόσο να αναφέρουμε πως υπάρχει ένας υπαινιγμός αισιοδοξίας στο ποίημα στους στίχους 51-52. Όλο το τοπίο των Δελφών, μας διδάσκει πως το σκληρό (ο χρόνος) χαράζει (αφήνει τα ίχνη του πάνω στα πράγματα). Όμως το ίδιο το ποίημα αποτελεί μια προσπάθεια χάραξης του σκληρού, μια απόπειρα να διαιωνιστεί η ανθρώπινη παρουσία μέσα από ένα μνημείο του λόγου που είναι το ποίημα.

3) Η γλώσσα του ποιήματος Η μελέτη της γλώσσας ενός ποιητή είναι απολύτως απαραίτητη για την κατανόηση του έργου του. Η ποιητική γλώσσα της Δημουλά έχει χαρακτηρισθεί ως τολμηρή, ανατρεπτική, εναργής, ευρηματική αλλά και υπαινικτική, αποφθεγματική, αιχμηρή και ειρωνική. Η γλώσσα της είναι απλή και καθημερινή, συχνά χρησιμοποιεί μείξη καθαρεύουσας – δημοτικής προς εξυπηρέτηση ειρωνικών προθέσεων, ενώ η ανορθόδοξη σύζευξη επιθέτων και ουσιαστικών οδηγεί σε μια αντιθετική σύζευξη νοημάτων κάτι το οποίο δημιουργεί το προσωπικό ύφος της. Στο λεξιλόγιο του ποιητικού κειμένου παρατηρούμε αρκετά απ΄ αυτά τα γνωρίσματα.

Αυτά είναι:

α) Η χρήση καθημερινών λέξεων : κοιλαράδες, τζαμπατζήδες, μπιζάρουν, καντίνες, κάτι για το δρόμο, κ.α.

β) Η χρήση καθαρεύουσας: βασιλείς, εκατέρωθεν, καθ΄ οδόν, τρεχούσης,γυναικός, επ΄ ανδραγαθία, κ.α.

γ) Η ανορθόδοξη σύζευξη λέξεων: αναστηλώνεται Νοέμβρης των Δελφών, απόβροχο στις μετώπες της απορρόφησής του, σύννεφα μοιράζονται θρόνους, ζωφόροι φύλλων κίτρινων, αντισεισμικά ανάκτορα ανέμων, προσκυνητές της προφητείας, αιώνες κοιλαράδες, με τις επαναλήψειςπαλλακίδες τους, φρουρά της ροής, στέψη σκέψης, φρεσκοκομμένες πεταλούδες, κύκλοι δρομείς κ.α.

δ) Αποφθεγματικές ρήσεις: « Αλλά η ζωή τον αποφεύγει το χρησμό της » « Το σκληρό έμαθα πως χαράζει αλλά όχι πως χαράζεται » « Ακουστό ανά τον κόσμο το επτοήθη » ε) Ειρωνικό στοιχείο: « αιώνες κοιλαράδες » «με την απουσία σου μεγάλωσες εξάπλωσες των αφανών τις κτήσεις» «εμφιαλωμένο λάλον ύδωρ»

Φιλόλογος: Ιωάννου Φωτεινή

ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ “ ΠΟΛΥΤΡΟΠΟ ”