«ΠΟΛΙΣ ΠΑΣΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟ ΤΟΝ ΗΛΙΟΝ ΠΟΛΕΩΝ»

Ο Μανουήλ Παλαιολόγος δεν τρέφει αυταπάτες. Σε μια αναφορά του για τον ρόλο του αυτοκράτορα λέει χαρακτηριστικά: «αμή σήμερον… ου βασιλέα θέλει η ημών αρχή αλλ΄ οικονόμον». Ο όρος «οικονόμος» σημειώνει η κ. Κιουσοπούλου σε αντιδιαστολή με το βασιλέας αντανακλά τον «βαθμό της ανεξαρτησίας που είχε ο καθένας από αυτούς, προκειμένου να υλοποιήσει τις αποφάσεις του: αυτό που έλειπε, με άλλα λόγια από τον οικονόμο ήταν η παντοδυναμία του αυτοκράτορα». Ένας μάλιστα από τους λόγους που περιορίζεται η εξουσία του αυτοκράτορα είναι και η διεύρυνση της κοινωνικής βάσης στην οποία έπρεπε να στηριχθεί η εξουσία του, το ότι «δεν μπορούσε να αγνοήσει τον δήμο και να μην επιδιώκει την αποδοχή του».

Στα πλαίσια αυτά ο Μανουήλ Παλαιολόγος επιχειρεί να δώσει στους πολίτες την «αίσθηση ότι ανήκουν σε μια κοινότητα που είχε και εδαφικό προσδιορισμό» χρησιμοποιώντας όλο και πιο πολύ την έννοια της πατρίδας όχι απλώς ως τον γενέθλιο τόπο αλλά ως πολιτικό προσδιορισμό.

Αυτή η έννοια της πατρίδας παρουσιάζει αναλογίες «προς την ιδέα της πατρίδας που καλλιεργείται την ίδια εποχή στη Δύση, είτε στο πλαίσιο των λεγόμενων εθνικών μοναρχιών είτε στο πλαίσιο των αυτόνομων ιταλικών πόλεων, οι οποίες διεκδίκησαν και εν πολλοίς πέτυχαν, μια εδαφικά προσδιορισμένη και γι΄ αυτό εκκοσμικευμένη πατρίδα».

Σε αυτή την πατρίδα δίνεται και μια «φυλετική διάσταση». Ο Μανουήλ Χρυσολωράς προτρέπει χαρακτηριστικά τον αυτοκράτορα να αγωνιστεί «για το ημέτερον γένος, το οποίο διευκρινίζει κατάγεται από τους Έλληνες και τους Ρωμαίους». Η κ. Κιουσοπούλου όμως προειδοποιεί για τον κίνδυνο λανθασμένης ανάγνωσης της ιστορίας. Τα ερωτήματα αν το Βυζάντιο ήταν ελληνικό ή αν υπήρχε ελληνικό έθνος «επιδέχονται εξ ορισμού λάθος απαντήσεις», τονίζει, ακριβώς γιατί «προβάλλουν στο παρελθόν ερμηνευτικές κατηγορίες και αιτήματα του παρόντος».

Τόνια Κιουσοπούλου

ΒΑΣΙΛΕΥΣΉ

ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΠΡΙΝ ΤΗΝΑΛΩΣΗ

ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ, 2007, ΣΕΛ. 282, ΤΙΜΗ: 17 #

Άλλες αντιλήψεις
Φυσικά την ίδια εποχή εκφράζονταν και διαφορετικές αντιλήψεις για την πατρίδα και τον ρόλο της Κωνσταντινούπολης. Χαρακτηριστική η αναφορά του ιερομόναχου Βρυέννιου το 1415 σύμφωνα με την οποία δεν ήταν μια τυχαία πόλη «ήταν η μεγαλόπολις… και πόλις πασών των υπό τον ήλιον πόλεων… κυρίως όμως ήταν η κοινή πατρίς και μήτηρ και τροφός των ορθοδόξων χριστιανών… όρος άγιον εν ω ο των όλων Θεός κατοικείν ηρετίσατο». Με άλλα λόγια η Κωνσταντινούπολη ήταν το κέντρο της Ορθοδοξίας, η πρωτεύουσα μίας κοινότητας που αν και διατηρούσε ως ενοποιητικό στοιχείο τη γλώσσα ήταν κατά βάση συγκροτημένη από τη χριστιανική θρησκεία.

Πρόκειται για δύο διαφορετικές αντιλήψεις- από τη μία πλευρά η προοπτική ενός κοσμικού κράτους και από την άλλη η αυτοκρατορία. Μια διαμάχη η οποία, όπως σημειώνει η κ. Κιουσοπούλου, άρχισε στο τέλος του 14ου αιώνα και συνεχίστηκε και μετά το 1453. Υπάρχουν σαφή σημάδια ότι τα ηγετικά στρώματα του Βυζαντίου αγωνίστηκαν για την πρώτη εκδοχή, η οποία ωστόσο διακόπηκε βίαια από την Άλωση. «Οι άρχοντες της Κωνσταντινούπολης, καταλήγει η συγγραφέας, υπερασπίστηκαν την πατρίδα που οι ίδιοι χρειάζονταν, όχι την πατρίδα που οι μεταγενέστεροι έφτιαξαν γι΄ αυτούς. Και πάντως χρειάζεται να συγκρατήσουμε ότι το Βυζάντιο του 15ου αιώνα ως αυτοκρατορία έστω παρηκμασμένη, ήταν μια εκ των υστέρων κατασκευή αυτών που εξήλθαν νικητές από τις πολιτικές συγκρούσεις της εποχής, δηλαδή όσων βρίσκονταν γύρω από το Πατριαρχείο και συμμερίζονταν τις απόψεις του».