Η νοσταλγία της πραγματικότητας  

Μυθιστορηματικά χρονικά γύρω από πολιτικά εγκλήματα ή ερωτικές απαγωγές μιας άλλης εποχής. Αναμνήσεις από την παιδική ηλικία, που κύλησε στις γειτονιές ενός κόσμου μισοξεχασμένου πια. Βιογραφίες, αυτοβιογραφίες, προσωπικές μαρτυρίες γύρω από ιστορικά γεγονότα, κοινωνικά φαινόμενα, ανθρώπινα δράματα που είχαν πάντοτε ή έχουν αποκτήσει πρόσφατα ιδιαίτερη συγκινησιακή δύναμη. Και όλα αυτά με την υπογραφή όχι ερασιτεχνών ιστορικών, αφανών ηρώων ή κομπάρσων της Ιστορίας, ανθρώπων της διπλανής πόρτας που ταλαιπωρήθηκαν από την κοινωνία ή την τύχη και θέλουν να μοιραστούν με άλλους την προσωπική τους περιπέτεια (μολονότι υπάρχουν και τέτοιες περιπτώσεις), αλλά αναγνωρισμένων λογοτεχνών, που πριν, ακόμη και όταν χρησιμοποιούσαν στα βιβλία τους σχεδόν εξ ολοκλήρου αυτοβιογραφικό υλικό, πάσκιζαν να το μεταμφιέσουν, για να μην κατηγορηθούν για έλλειψη μυθοπλαστικής φαντασίας ή για ομφαλοσκοπία.

«Λογοτεχνία των τεκμηρίων» αποκαλείται συνήθως αυτό το είδος βιβλίων, που γνωρίζει εντυπωσιακή έξαρση στην Ελλάδα τα τελευταία δυο-τρία χρόνια, με αποκορύφωμα ώς τώρα την περσινή χρονιά. Ο όρος αυτός είναι μάλλον παραπλανητικός.

΄Ετσι ονομαζόταν τις δεκαετίες του 1960 και 1970 ένα ρεύμα στρατευμένων συγγραφέων, οι οποίοι, απορρίπτοντας τόσο τη φυγόκοσμη στάση των όψιμων μοντερνιστών όσο και τον ψευδαισθησιακό ρεαλισμό της κλασικής αφηγηματογραφίας, μετέφεραν αυτούσιο στα κείμενά τους ένα πολιτικά εκρηκτικό υλικό, έντεχνα συρραμμένο ή πλαισιωμένο. Ο Πέτερ Βάις και, για ένα διάστημα, ο Χανς Μάγκνους Έντσενσμπέργκερ ήταν από τους επιφανέστερους εκπροσώπους αυτής της μορφής «μεταλογοτεχνίας». Αλλά το σύγχρονο φαινόμενο στο οποίο αποδίδεται ο όρος «λογοτεχνία των τεκμηρίων» είναι κάτι ριζικά διαφορετικό. Όχι τόσο επειδή δεν είναι πολιτικά ριζοσπαστικό (τουλάχιστον με το περιεχόμενο που είχε αυτή η έννοια σε περασμένες δεκαετίες) όσο επειδή τώρα η σχέση των συγγραφέων με το πραγματολογικό υλικό τους είναι περισσότερο ή λιγότερο προσωπική, βιωματική, και αυτό καθορίζει τον χαρακτήρα της προσέγγισής τους. Θα αντιπρότεινα, λοιπόν, προσωρινά τον κάπως άχαρο, είναι αλήθεια, όρο «λογοτεχνία της βιωματικής πραγματολογίας». ΄Ενας διάσημος πρόδρομός της μπορεί να θεωρηθεί το Εν ψυχρώ του Τρούμαν Καπότε, από το 1966.

Όπως τόσα άλλα, η λογοτεχνία της βιωματικής πραγματολογίας έφτασε στην Ελλάδα με τον τρόπο του κέτσαπ: ζουλάς, ζουλάς χωρίς να βγαίνει τίποτα και ξαφνικά πέφτει στο πιάτο σου το μισό περιεχόμενο της φιάλης. Διεργασίες, μεταβολές, αναπροσανατολισμοί που αλλού συντελούνται με σχετικά ομαλούς ρυθμούς αναστέλλονται στη χώρα μας για πολύ καιρό και εκδηλώνονται έπειτα με κατακλυσμιαία ένταση, αν και όχι πάντοτε με ανάλογα διαρκή επίδραση. Σε διεθνές επίπεδο, οι απαρχές αυτού του είδους πραγματολογικής λογοτεχνίας εντοπίζονται στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1990, όταν άρχισε να φαίνεται ολοένα καθαρότερα ότι το εξαγγελθέν «τέλος της Ιστορίας» ήταν στην πραγματικότητα η επιστροφή στην Ιστορία και ότι η μεταμοντέρνα κουλτούρα, με τη χαρακτηριστική της απουσία ιστορικής, γενικά χρονικής αίσθησης, βρισκόταν σε κατάφωρη αναντιστοιχία με τον τρόπο που ολοένα περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τον κόσμο. Η «νοσταλγία της πραγματικότητας» ήταν ένα αίσθημα που άρχισε να κερδίζει έδαφος απέναντι στην επιθυμία της «απόδρασης στο όνειρο», που κυριαρχούσε ώς τότε στις προχωρημένες καταναλωτικές κοινωνίες.

Η αλήθεια είναι ότι η λογοτεχνία νοσταλγεί την πραγματικότητα από πολύ παλιά, από τα τέλη του 19ου αιώνα, εποχή της παρακμής της αστικής τάξης και του ρεαλισμού. Η ρευστότητα ή η ασάφεια της έννοιας «πραγματικότητα», η πολλαπλή πραγματικότητα, η ύπαρξη παράλληλων κόσμων ήταν θέματα που απασχόλησαν μέχρις εξαντλήσεως τους μοντερνιστές και τους μεταμοντέρνους συγγραφείς. Αλλά από το βάθος τέτοιων εμμονών μιλούσε πάντοτε ο ίδιος φόβος: ο φόβος του ατόμου που αισθάνεται πως παύει το ίδιο να είναι πραγματικό μέσα σ΄ έναν ολοένα φασματικότερο κόσμο, στον οποίο δεν μπορεί να επέμβει ουσιαστικά, με τον οποίο δεν μπορεί να επικοινωνήσει και τον οποίο δεν μπορεί να κατανοήσει. Σχεδόν ολόκληρη η λεγόμενη υψηλή λογοτεχνία του εικοστού αιώνα είναι μια ατέλειωτη σειρά παραλλαγών αυτού του βασικού μοτίβου.

Στην πράξη, αυτό σήμαινε τη σταδιακή απομάκρυνση της λογοτεχνίας από το άπιαστο και όμως τόσο συμπαγές, αβάσταχτα συμπαγές εκείνο αντικείμενο που εξακολουθούμε να ονομάζουμε και να βιώνουμε ως πραγματικότητα, τη μετοικεσία της σ΄ έναν κόσμο που οριζόταν μόνον από τη συγγραφική υποκειμενικότητα και φαντασία. Σήμαινε επίσης τη σταδιακή αποξένωση της λογοτεχνίας από το κοινό της, γιατί, αν επρόκειτο να αναζητήσει κανείς μια πιο «πραγματική» ύπαρξη σε «εναλ λακτικές πραγματικότητες», υπήρχαν γι΄ αυτό τον σκοπό μέσα πολύ πιο πρόσφορα από τον λόγοοι ανατολικές θρησκείες, ας πούμε, τα παραισθησιογόνα και, φυσικά, η ψηφιακή τεχνολογία. Μπροστά σ΄ αυτό το αδιέξοδο, που έχει περιγραφεί κατά κόρον και με πεισιθάνατο ναρκισσισμό από συγγραφείς και θεωρητικούς ως «θάνατος της λογοτεχνίας», η ιστορική τομή του 1989-90 και το τέλος της μεταμοντέρνας κατάστασης επανέφεραν στο προσκήνιο το αίτημα της επιστροφής της λογοτεχνίας στον κόσμο (σε τούτον εδώ τον μπερδεμένο, πεισματικά αληθινό κόσμο) και ώθησαν πολλούς συγγραφείς σε δύο παρακαμπτήρια μονοπάτια, που φαίνονταν να είναι οι συντομότερες διαδρομές για την επανασύνδεση με την πραγματικότητα. Το ένα ήταν το (μισοξεχασμένο) ιστορικό μυθιστόρημα, που αποτελεί μια μορφή πραγματολογικής λογοτεχνίας. Το άλλο ήταν η λογοτεχνία της βιωματικής πραγματολογίας, που σε μερικές περιπτώσεις, ανάλογα βέβαια και με την επιδεξιότητα του συγγραφέα, μπορεί να έχει όλα τα γνωρίσματα ενός μυθιστορήματος με συγκλονιστικό θέμα και πλοκή (ας θυμηθούμε π. χ. τον Βιβλιοπώλη της Καμπούλ της ΄Οσνε Σάιερσταντ).

Η πρώτη τάση βρήκε αμέσως εκφραστές στην Ελλάδα. Αλλά το ελληνικό ιστορικό μυθιστόρημα είναι, με λιγοστές, αν και αξιόλογες εξαιρέσεις, μυθιστόρημα ιδεών, και μάλιστα «ετοιματζίδικων». Δεν μελετά, όπως συμβαίνει αλλού, την υπαρξιακή κατάσταση ενός ανθρώπου στις συνθήκες μιας άλλης εποχής, στις οποίες ο συγγραφέας ανακαλύπτει ή προβάλλει καίριες ομοιότητες με τη δική του. Ούτε αναστοχάζεται, όπως κάνει πολύ συχνά το σύγχρονο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα, την ιστορία του δυτικού πολιτισμού, την ανάδυση και την επίδραση των επιστημονικών ιδεών, των πολιτικών κινημάτων, των αισθητικών ρευμάτων κ.λπ.

Υπάρχει όμως και μια άλλη ελληνική ιδιαιτερότητα, διαφορετικής τάξεως και πολύ σημαντικότερη. Ανάμεσα στο 1980 και το 2005, χονδρικά, η ελληνική λογοτεχνία (αναφέρομαι εδώ στους νέους συγγραφείς που εμφανίστηκαν αυτή την περίοδο και, εννοείται, σχηματοποιώ για να αναδείξω ένα στοιχείο που στην πραγματικότητα συνυπάρχει με αντίρροπες δυνάμεις) εμφανίζεται εντελώς και, θα έλεγα, συνειδητά αποσυνδεμένη από την παράδοσή της και τις εμπειρίες των προηγούμενων γενεών Ελλήνων. Υπάρχει εξήγηση γι΄ αυτό, αλλά εδώ δεν μπορώ να την αναλύσω παρά μόνο να τη σκιαγραφήσω. Ο Κούντερα έχει μιλήσει για τη συρρικνωτική πίεση που ασκούν τα μικρά και ανασφαλή έθνη στους συγγραφείς τους, απαιτώντας από αυτούς να είναι εκφραστές της «εθνικής αλήθειας». Οι Έλληνες συγγραφείς απαλλάχτηκαν από αυτή την πίεση, και όχι χωρίς να υπάρξουν ζωηρές ενστάσεις, μόλις την επίμαχη περίοδο, ευνοημένοι από γενικότερες κοινωνικές εξελίξεις. Η χειραφέτησή τους είναι ακόμα πολύ πρόσφατη για να κάνει την ιστορική μνήμη θετική αξία γι΄ αυτούς και για να αποτρέψει τις υπερβολές μιας ελευθερίας που βιώνεται κυρίως σαν άρνηση κάθε μορφής επικαθορισμού.

Υπήρχε, λοιπόν, μεγάλο «κενό πραγματικότητας» στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. Μεγάλο έλλειμμα βάρους και βάθους στις εμπειρίες που καταθέτονταν σ΄ αυτήν. Το ξέσπασμα της πραγματολογικής λογοτεχνίας τον τελευταίο καιρό δεν το αναπληρώνει όπως θα θέλαμε- τα περισσότερα βιβλία αυτού του είδους είναι και τα ίδια ρηχά. Αλλά τουλάχιστον επισημαίνει το κενό, που οι περισσότεροι συγγραφείς μας αρνούνταν και πολλοί ακόμη αρνούνται να παραδεχτούν ότι υπάρχει. Κι ας είναι από καιρό εξόφθαλμο.