«Γι΄ αυτό είμαι συγγραφέας, για να σκαρφίζομαι»

ΦΙΟΝΤΟΡ ΜΙΧΑΗΛΟΒΙΤΣ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ: ΔΕΝ ΥΠΗΡΞΕ
ΜΟΝΟ ΟΓΚΟΛΙΘΟΣ ΤΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ. ΥΠΗΡΞΕ
ΕΠΙΣΗΣ ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΟΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ
ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ,
ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ. ΓΙΑΤΙ Ο ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ
ΗΘΕΛΕ ΝΑ ΔΙΑΤΥΠΩΣΕΙ ΤΙΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΙ ΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙ
ΣΤΟΥΣ ΚΡΙΤΙΚΟΥΣ ΤΟΥ. ΗΘΕΛΕ ΝΑ ΕΧΕΙ ΔΗΜΟΣΙΟ
ΛΟΓΟ, ΜΕ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ
«Σχετικά με το ποιος είναι υγιής και ποιος τρελός. Απάντηση στους κριτικούς». Αυτό ήταν το επίμετρο που λογάριαζε να προσθέσει στους « Δαιμονισμένους » ο Ντοστογιέφσκι. Οι κακές γλώσσες λένε ότι ο βασικός λόγος για τον οποίο ο επιφανής μυθιστοριογράφος δέχτηκε τελικά την πρόταση του Μεσέρσκι να αναλάβει τη διεύθυνση σύνταξης του περιοδικού «Ο Πολίτης» ήταν αυτός: ο Ντοστογιέφσκι επιθυμούσε να διατυπώνει δημόσια τις απόψεις του για διάφορα θέματα που απασχολούσαν την κοινή γνώμη. Ήθελε να γράφει κείμενα με αφορμή ζητήματα της επικαιρότητας και να εκφράζει τις φιλοσοφικές και ιστορικές του απόψεις. Και, φυσικά, επιθυμούσε να απαντά δημοσίως στους κριτικούς τους.

Το «Ημερολόγιο του συγγραφέα» (Α΄ μέρος- 1873, Β΄ μέρος- 1876) μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά σε πλήρη μορφή. Πρόκειται για κείμενα που έγραφε και υπέγραφε ο Ντοστογιέφσκι και δημοσιεύονταν αρχικά σε χωριστό ένθετο μέσα στο περιοδικό και, στη δεύτερη περίοδο, από το 1876 και εξής, ως αυτόνομη έκδοση όχι πια περιοδικού αλλά «εγκυκλοπαιδικού» χαρακτήρα. Στη δεύτερη έκδοσή του, το περιοδικό μοιάζει πιο πολύ με τετράδιο εργασίας του συγγραφέα παρά με τα συνηθισμένα περιοδικά της εποχής. Γραφόταν ολόκληρο από τον Ντοστογιέφσκι. Η μηνιαία έκδοσή του θεωρήθηκε οικονομικό τόλμημα- όμως πέτυχε. Ο Ντοστογιέφσκι σκόπευε να χρησιμοποιήσει τα κείμενα που δημοσίευε στη δεύτερη αυτή περίοδο του «Ημερολογίου» ως ένα ιδιόμορφο «δημιουργικό εργαστήριο». Εκεί θα δοκίμαζε όλες τις ιδέες, τις οποίες θα επεξεργαζόταν στη συνέχεια στα μυθιστορήματά του.

Πώς υποδέχτηκε το αναγνωστικό κοινό το «Ημερολόγιο του συγγραφέα»; Οι άδολοι αναγνώστες με θέρμη. Το ιδιόμορφο περιοδικό «πουλούσε» και στις δύο περιόδους της έκδοσής του- και μάλιστα πουλούσε αρκετά. Όμως οι στενόκαρδοι ομότεχνοι (με ελάχιστες εξαιρέσεις) αρχικά προεξοφλούσαν την αποτυχία του και στη συνέχεια προσπαθούσαν να μειώσουν την εκδοτική του επιτυχία. Απόδειξη

Φιόντορ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι

ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Α΄ ΜΕΡΟΣ, Β΄ ΜΕΡΟΣ, 1873-1876

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΤΦ.-ΣΧΟΛΙΑ: Δ. Β. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ, ΕΠΙΜ. ΝΤΙΝΑ ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ, ΕΚΔ.
ΑΡΜΟΣ, 2006, ΣΕΛ. 514,
ΤΙΜΗ: 25 #

πως το σινάφι συνήθως φαρμακώνεται με την επιτυχία του άλλου.

Επικαιρότητα
Στις δύο περιόδους της έκδοσης του περιοδικού, ο Ντοστογιέφσκι προέβαλλε και πραγματεύτηκε με πάθος και εμμονή θέματα της επικαιρότητας. Σχολίασε την πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική καθημερινότητα. Επεσήμανε τα αρνητικά σημεία της πολιτικής και του πολιτισμού της Δυτικής Ευρώπης (ίσως με περισσή εμπάθεια και αρκετή στενοκεφαλιά), την αντιδραστικότητα του Βατικανού και την επίπλαστη ηθικολογία του Προτεσταντισμού, την καιροσκοπική στάση της Αγγλίας, της Γερμανίας, της Αυστροουγγαρίας στο Ανατολικό ζήτημα. Υπονόμευσε τους μαϊμουδίστικους τρόπους και τις δυτικίζουσες αντιλήψεις τις ρωσικής αστικής τάξης. Έθεσε τους όρους της συζήτησης για την περίφημη λογοτεχνική «εντοπιότητα» και τον λογοτεχνικό «κοσμοπολιτισμό». Κατέδειξε το νεροζούμι των προκατειλημμένων αισθημάτων και των στενόμυαλων σκέψεων αρκετών κριτικών, παρουσίασε με πλατωνικούς όρους αναπαράστασης μια έκθεση ρωσικής ζωγραφικής, εκδήλωσε κατ΄ επανάληψη λάβρο αντισημιτισμό και διατύπωσε θεωρίες συνωμοσίας, σχολίασε αρκετά συχνά το θέμα του πνευματισμού και τα «τραπεζάκια» της εποχής, υπομνημάτισε πρακτικά από δίκες, νόμους, νομοθέτες και δικηγορίστικες τακτικές, μίλησε έξω από τα δόντια για τη μέθη, μέσα στην οποία βούλιαζαν οι κοινωνικά ασθενέστεροι εξαιτίας της βότκας, κατέδειξε την άγρια φτώχεια και την άξεστη αμορφωσιά του λαού, στηλίτευσε τον πανταχού παρόντα μέχρις εξοντώσεως ξυλοδαρμό, ιδίως των παιδιών, επισκέφθηκε αναμορφωτήρια, αναφερόταν διαρκώς στη σοβαρή διαμάχη σλαβόφιλων και δυτικιζόντων, παθιάστηκε για καλλιτεχνικές έριδες αλλά και για τα δικαιώματα των παλιών δουλοπάροικων. Κι όταν εκτόξευε τις κατηγορίες του, το έκανε όχι κοπανώντας τον αέρα αλλά παραθέτοντας ολόκληρα χωρία- όχι απλές φράσεις των αντιπάλων.

Ο Ντοστογιέφσκι υπήρξε θερμόαιμος συγγραφέας και θερμοκέφαλος άνθρωπος. Ο βίος του υπήρξε πολυτάραχος. Γιος γιατρού, έζησε τα παιδικά του χρόνια στη Μόσχα, σε αστικό περιβάλλον. Φοίτησε στη Στρατιωτική Σχολή Μηχανικών, όμως εγκατέλειψε την υπηρεσία του, για να αφοσιωθεί στο ανασφαλές επάγγελμα του λογοτέχνη. Το 1839 οι δουλοπάροικοι σκότωσαν στο χωριό τον πατέρα του: η εξέγερση της αγροτικής τάξης κατά της δουλοπαροικίας είχε αρχίσει.

Ο Ντοστογιέφσκι αναμίχθηκε στη συνωμοσία του Πετρασέφσκι. Καταδικάστηκε σε τουφεκισμό, όμως η ποινή μετατράπηκε την τελευταία στιγμή σε εξορία, καταναγκαστικά έργα στη Σιβηρία και στέρηση του τίτλου του ευγενούς. Στο κάτεργο εκδηλώθηκε για πρώτη φορά η επιληψία του. Εκεί σημειώθηκε και η ιδεολογική του στροφή: με την επιστροφή του από τη Σιβηρία βρισκόταν πλέον κοντά στις αντιλήψεις και τις πεποιθήσεις των πιο συντηρητικών κύκλων.

Ο Ντοστογιέφσκι βρισκόταν υπό την επιτήρηση της αστυνομίας μέχρι το 1875. Η Διεύθυνση Τύπου, όταν ανακοινώθηκε η απόφαση να αναλάβει ο Ντοστογιέφσκι τη διεύθυνση σύνταξης του περιοδικού, σημείωσε στην αίτηση ότι «δεν μπορεί να αναλάβει την ευθύνη για τη μελλοντική συμπεριφορά του εν λόγω προσώπου ως διευθυντή σύνταξης». Παρά ταύτα, ενέκρινε τον διορισμό.