ΛΟΞΗ ΜΑΤΙΑ De gustibus disputandum est

Σαν τον Κοντορεβυθούλη χωρίς τα βοτσαλάκια του. Χαμένοι. Έτσι είμαστε όλοι μπροστά στη θάλασσα των βιβλίων κάθε χρονιάς. Κοινό, κριτικοί, συγγραφείς, δυσκολευόμαστε να βρούμε τον δρόμο μας. Διότι η Δημοκρατία των Γραμμάτων- με τους παλιούς κανόνες της, με τους ανοιχτούς λογαριασμούς της, με τους λοχαγούς και τις ορντινάντσες της, με τους κώδικες αναγνώρισης μεταξύ μυημένων- έχει πλέον εκραγεί. Και τώρα δεν βλέπουμε ακριβώς ποια είναι η κόλαση και ποια η σωτηρία, τι είναι υψηλή και τι χαμηλή τέχνη, τι είναι αριστερά και τι δεξιά, ποιο είναι το αληθινό ταλέντο και ποια η πραγματική απάτη. Ωστόσο αυτή η αναρχία, αυτή η σύγχυση, δεν είναι απαραίτητα δυσοίωνη. Διότι είναι μεν αγχωτικό το να είσαι χαμένος, αλλά είναι και ερεθιστικό, γοητευτικό. Και ίσως να έχει νόημα, ίσως να έχει ενδιαφέρον, να χαράξεις έναν δικό σου δρόμο. Ας ακονίσουμε λοιπόν τα κριτήριά μας κι ας διαμορφώσουμε το προσωπικό μας γούστο στα βιβλία. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι στα διάφορα εορταστικά αφιερώματα, οι υποκειμενικές επιλογές πείθουν περισσότερο από τις «αντικειμενικές» προτάσεις.

Η αυστηρή αξιολογική επιλογή των «βιβλίων της χρονιάς»,είναι μια παράδοση στον (έγκυρο) διεθνή Τύπο. Στην Ελλάδα προτιμάμε αντίθετα, τις ευρύτατες λίστες που προστατεύουν από γκρίνιες και καμουφλάρουν επιπολαιότητες. Προσωπικά όμως χάρηκα φέτος τις προτάσεις του «Γκάρντιαν» και του λογοτεχνικού ένθετου των «Τάιμς» (ΤLS), που απευθύνθηκαν σε 30-40 (η κάθε εφημερίδα) εκλεκτούς συγγραφείς ή κριτικούς οι οποίοι δήλωσαν χωρίς υπεκφυγές 3-4 προτιμήσεις τους. Το ενδιαφέρον είναι ότι σχεδόν δεν συνέπεσαν μεταξύ τους, και το απογοητευτικό, ότι η ευρωπαϊκή βιβλιοπαραγωγή εκπροσωπείται ελάχιστα στις επιλογές τους. Ξεχωρίζουν ο Ισπανός Χαβιέ Μαρίας, η ρωσικής καταγωγής Γαλλίδα Ιρέν Νεμιρόφσκι και ο Γάλλος Ζαν Εσνόζ ( Ravel) που τον βρίσκουμε σε όλες τις λίστες. Σε όλες τις αγγλοσαξονικές ειδικότερα λίστες, και στα «10 Καλύτερα» των «Νεοϋορκέζικων Τάιμς» (ΝΥΤ), θα βρούμε και τον Ρίτσαρντ Φορντ ( Τhe lay of the land ). Οι ΝΥΤ μας προκαλούν να συγκρατήσουμε από τον χώρο της λογοτεχνίας και τα ονόματα Γκάρι Στέιτενγκαρτ, Κλερ Μεσούντ, Έιμι Χέμπελ. Το γαλλικό περιοδικό «Lire» πάλι, στην καθιερωμένη λίστα του με τα 20 Βιβλία της Χρονιάς (7 μεταφρασμένα), ξεχωρίζει τα μυθιστορήματα των: Ρίτσαρντ Πάουερς (Εστία), Γιασμίνα Χάντρα (υπό έκδοση στον Καστανιώτη), Ζαν Εσνόζ, Αλάα Ελ Ασουάνι, Μπλαντίν Λε Καλέ (και τα τρία αναμένονται από την Πόλι) Νόρμαν Μανέα, Φρανσουά Βαλεζό. Πρώτος μεταξύ όλων, ο 40χρονος Τζόναθαν Λίτελ.

Ποιοι είναι οι καλύτεροι νέοι συγγραφείς του 2006; Παραδοσιακά και υπεύθυνα, τέτοιες λίστες βγάζει το περιοδικό «Γκράντα» ανά δεκαετία (1983, 1993, 2003- και στα ελληνικά) για Βρετανούς συγγραφείς κάτω των 40. Τον Απρίλιο του 2007 μάλιστα, θα κατεβάσει το όριο στα 30 χρόνια και θα εκδώσει μια λίστα με τους Καλύτερους Αμερικανούς. Ωστόσο ήδη ο διευθυντής του Ίαν Τζακ, αμφισβητεί το κριτήριο της ηλικίας ως επιφανειακό, και προσανατολίζεται προς την έννοια όχι του «νέου» αλλά του «καινούργιου», πρωτοεμφανιζόμενου ή δευτερο-εμφανιζόμενου δηλαδή συγγραφέα. Οι «καινούργιοι» λοιπόν μυθιστοριογράφοι, που ξεχώρισαν στο διεθνές τοπίο είναι: Ο γαλλοθρεμμένος Αμερικανός Τζόναθαν Λίτελ με τις Ευμενίδες του, και αφετηρία την εξομολόγηση-χωρίς-τύψεις ενός δήμιου των Ες-Ες (αναμένεται από τον Λιβάνη). Η 32χρονη Αμερικανίδα Νικόλ Κράους με τις αφηγήσεις τριών τελείως διαφορετικών ανθρώπων που διασταυρώνονται στη σημερινή Αμερική.

Ο 41χρονος Νοτιοαφρικανός Τρόι Μπλάκλοουζ με μια ιστορία για τη χαμένη αρμονία σε μια χώρα έρμαιο των κάθε είδους διακρίσεων. Η Γαλλίδα Έλενα Μαριενσκέ με μια ανατρεπτική σάτιρα που έχει φόντο έναν οίκο ευγηρίας. Η Αμερικανίδα Μαρίσα Πισλ με μια ιστορία μυστηρίου και εγκλημάτων που αφηγείται μια έφηβη. Ο Γκόταμ Μαλκάνι με ήρωες μια συμμορία μαμμόθρεφτων Βρετανο-ασιατών, και θέμα όχι την πολυ-πολιτισμικότητα αλλά την αρρενωπότητα. Ο Χίσαμ Ματάρ με μια ανατριχιαστική απεικόνιση της Λιβύης του Καντάφι, μέσα από τα μάτια ενός 9χρονου αγοριού που δίνει το στίγμα της ελευθερίας και της καταπίεσης. Και ο Γκάρι Στέιτενγκαρτ, με έναν θρασύτατο Ρώσο αντι-ήρωα που παγιδεύεται στην επιθυμία του να μετοικήσει στις ΗΠΑ.

Μήπως όμως κάποια «βιβλία της χρονιάς» είναι υπερεκτιμημένα; Να μια ερώτηση που δημιουργεί μεγάλη αμηχανία. Τολμά ωστόσο να τη θέσει το έγκριτο περιοδικό «Ρrospect», βγάζοντας τα συμπεράσματά του από τις απαντήσεις μιας 30αριάς προσωπικοτήτων. Απαντήσεις ιερόσυλες, οι οποίες μας υπενθυμίζουν ότι πολλές φορές τα κριτήριά μας θολώνουν από τη φασαρία που δημιουργείται γύρω από ένα βιβλίο, και όχι από αυτό καθαυτό το βιβλίο. Υπερεκτιμημένα λοιπόν λογοτεχνικά έργα ψηφίστηκαν: ο Καθένας του Φίλιπ Ροθ, το φετινό Μπούκερ της Κίραν Ντεσάι ( Τhe inheritance of loss ), το Σάββατο του Ίαν Μακ Γιούαν, η Πιθανότητα ενός νησιού του Ουελμπέκ και το Χιόνι του φετινού Νομπελίστα Ορχάν Παμούκ! Θέμα γούστου θα μου πείτε… Αρκεί να μην πηγαίνει κανείς όπου φυσά ο άνεμος.