[ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ] Οι νέοι δημόσιοι χώροι

Επτά νέα εμπορικά κέντρα αναμένονται μέσα στην επόμενη διετία στο Λεκανοπέδιο. Ασχέτως εάν η αττική αγορά είναι σε θέση να στηρίζει το σύνολο των εν λόγω κέντρων και το ποιες θα είναι οι πιθανές επιπτώσεις τους για το λιανεμπόριο εν γένει, η τάση για όλο και περισσότερα εμπορικά κέντρα σηματοδοτεί όχι μόνον τον «θάνατο του εμποράκου», αλλά και την ανάδυση ενός νέου «δημόσιου χώρου» που παύει να είναι πλέον δημόσιος, τουλάχιστον με τη μορφή την οποία έως τώρα γνωρίζαμε.

Είναι γεγονός ότι η ανάπτυξη των μεγάλων εμπορικών κέντρων συνδέεται με την παγκοσμιοποίηση των αγορών, του λιανικού εμπορίου και την τυποποίηση της αστικής αρχιτεκτονικής. Μια από τις συνέπειες της ανάπτυξης των εμπορικών κέντρων είναι η υποβάθμιση των παραδοσιακών εμπορικών δρόμων, κυρίως των αποκαλούμενων δευτερεύουσας σημασίας, αλλά και δρόμων άμεσα συνυφασμένων με την αλληλόδραση των πολιτών. Όπως συνιστά η διεθνής εμπειρία, οι παραδοσιακοί δημόσιοι χώροι υποσκελίζονται όλο και περισσότερο από το να είναι χώροι δημόσιων συναθροίσεων και τη θέση τους παίρνουν χώροι στους οποίους η πρόσβαση θεμελιώνεται στη δυνατότητα της πληρωμής.

Στην πράξη δημιουργείται ένας νέος κοινόχρηστος χώρος, ο οποίος είναι πλέον ιδιόκτητος. Η διαφορά σε σύγκριση με τον δημόσιο κοινόχρηστο χώρο είναι ότι πλέον μπορεί κανείς να κάνει με μεγαλύτερη ασφάλεια τις αγορές του μαζί με τα μέλη της οικογένειάς του και να έχει άνετη και εύκολη πρόσβαση, αφού όλα διαθέτουν χώρους στάθμευσης. Ταυτόχρονα η λογική των εμπορικών κέντρων συνδέεται με τις αντιλήψεις που απηχούν τα ιδανικά της καταναλωτικής κοινωνίας. Αυτά τα ι-δανικά με τη σειρά τους ενισχύουν μια κοινωνία που απαρτίζεται από καταναλωτές παρά από πολίτες κι όποιος δεν έχει την ικανότητα πληρωμής στην πράξη αποκλείεται και βιώνει ένα νέο είδος κοινωνικού αποκλεισμού και μια απορρέουσα περιστολή της ιδιότητας τού πολίτη. Και αυτό γιατί η ιδιότητα του πολίτη δεν αφορά μόνον τα τυπικά πολιτικά δικαιώματα, αλλά και αυτήν την ικανότητα του

ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ Η

σύγχρονη κοινωνία μετουσιώνεται σε μια κοινωνία που καταναλώνει απρόσκοπτα και γι΄ αυτό αναζητά το άνετο και ασφαλές περιβάλλον

ατόμου να συμμετέχει απρόσκοπτα ακόμη και στα πιο απλά και χρειώδη της καθημερινής ζωής, όπως για παράδειγμα, να μπορεί να περπατά και να έχει πρόσβαση σε ποικίλους χώρους, δίχως την απαίτηση κοινωνικών διαπιστευτηρίων.

Όμως τα πράγματα φαίνονται να μηνείναι έτσι: ο μεταμοντέρνος καπιταλισμός μετατοπίζει της κοινωνικές ταξικές αντιθέσεις και τις αναμεταφράζει στους κώδικες της κατανάλωσης. Αν και οι πάντες καταναλώνουμε και σχηματίζουμε μια ψευδαίσθηση ίσης συμμετοχής στον εθνικό καταναλωτικό τρόπο ζωής, η ίδια η πράξη της κατανάλωσης έχει τις κοινωνικές της προεκτάσεις.

Φαίνεται ότι τελικά το κοινωνικό πεδίο, αλλά και στην κυριολεξία εδώ ο «χώρος» είναι προδιαγεγραμμένος, σημαδεμένος από πριν. Θεωρητικά όλοι μπορούν να εισέλθουν στα δημόσια αυτά αλλά στην ουσία ιδιωτικά εμπορικά κέντρα, όμως κάποιοι πάντα θα αποκλείονται. Πρόκειται για την ανάδυση ενός νέου ισοδύναμου των περιφράξεων της πρώιμης νεωτερικότητας. Οι τότε περιφράξεις προκάλεσαν την επέκταση των εμπορικών σχέσεων και σε άλλες επικράτειες, οι οποίες είχαν έως τότε εξαιρεθεί και σηματοδότησαν την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Οι νέες περιφράξεις σηματοδοτούν την περαιτέρω επέκταση της ισχύος των κριτηρίων και των νόμων της αγοράς με πολλαπλές ενδεχομένως επιπτώσεις. Απειλούν να διεισδύσουν με τη βοήθεια των νέων τεχνολογιών της πληροφορικής και της επικοινωνίας ακόμη περισσότερο στην ιδιωτική ζωή και στις πρότερα ιερές περιοχές της ζωής(π.χ., ελεύθερος χρόνος).

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ενδεχομένως για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία με τόσο εμφανή τρόπο, η κοινωνία οργανώνεται γύρω από ένα σύνολο οικονομικών αρχών(κέρδος, συσσώρευση, ιδιωτική ιδιοκτησία, παροχή υπηρεσιών υπό την προϋπόθεση της πληρωμής, ανταγωνισμός), αρχές που είναι σε θέση να λειτουργήσουν σε πραγματικό χρόνο χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις αποστάσεις και επιζητούν να διεισδύσουν όσο πιο βαθιά μπορούν στις άμεσες σφαίρες της καθημερινής ζωής.

Στην πράξη η σύγχρονη κοινωνία μετουσιώνεται σε μια κοινωνία που καταναλώνει απρόσκοπτα και γι΄ αυτό αναζητά το άνετο και ασφαλές περιβάλλον το οποίο παράλληλα αυξάνει την πιθανότητα προσέλκυσης περισσότερων επισκεπτών και δυνάμει αγοραστών και επομένως μεγαλύτερης κατανάλωσης. Οτιδήποτε είναι σε θέση να διακόψει την «ύψιστη» αυτή δραστηριότητά θα πρέπει αν όχι να εξαφανιστεί, τουλάχιστον να περιοριστεί.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών