Eυρωμποστάνη(ι)

O Πέτρος Φιλιππίδης είναι η… «Μαρία Πενταγιώτισσα»

Το θεωρούσε ανακεφαλαίωση όσων έως τότε είχα γράψει για τη θεατρική του
δημιουργία. Έκτοτε βέβαια μεσολάβησαν η «Μήδεια» και το «Ρωμαίος και
Ιουλιέττα» και άλλα θαυμαστά κείμενά του. Και τέλος μεσολάβησε ο αιφνίδιος
θάνατός του. Επ’ ευκαιρία της νέας σκηνοθεσίας της «Μαρίας» από το πάντα
καλοοργανωμένο «Θέατρο Διαδρομή» με σκηνοθέτη τον Κώστα Τσιάνο, παραπέμπω σε
εκείνο το κείμενο, αφού εξάλλου δεν έχουν αλλάξει και οι απόψεις μου για τη
δραματουργία του Μέντη Μποσταντζόγλου.

«Σε στιγμή ευφορίας βρήκε η έμπνευση τον Μποστ όταν έγραφε τη “Μαρία την
Πενταγιώτισσα”. Γιατί το θέμα κι αν δεν υπήρχε στην παράδοση και στη λαϊκή
επιφυλλιδογραφία θα το είχε εφεύρει ο Μποστ. Αυτός ο σατιρικός συγγραφέας
κατάγεται κατευθείαν από τη “λόγια” λαϊκή επιφυλλιδογραφία και ας μη φανεί
αυτό οξύμωρο. Καλώ τον καθένα να κατανοήσει αυτό το οξύμωρο που στο βάθος δεν
είναι τίποτε άλλο από τη νεοελληνική σχιζοφρένεια. Ο Μποστ έχει μέσα του τον
Ανατολίτη παραμυθά, τον θυμόσοφο, τον λαϊκό ηθολόγο και ταυτόχρονα κυκλοφορεί
με άνεση στη δυτική ρητορική, στην παρωδία και στην κλασική παιδεία. Είναι
ένας αφελής με λογιοσύνη και ένας λόγιος προδομένος. Βιώνει δραματικά την
εκπαιδευτική μας σχιζοφρένεια και αντιδρά σ’ αυτή με μια παιδική θα ‘λεγα
διάθεση για καζούρα. Έχω κι άλλοτε διεξοδικά γράψει για τη γλώσσα του Μποστ.
Εξάλλου αυτό το στοιχείο της τεχνικής του, από την εποχή που σχολίαζε τα
σκίτσα του, τον καθιέρωσε. Στο θέατρο όμως, το σημαντικό μέρος αυτής της
τεχνικής χάνεται. H ανορθογραφία, η κωμική αποτελεσματικότητα που έχει η
ανατροπή της γραπτής εικόνας της γλώσσας, στο θέατρο εξαφανίζεται.
Διατηρούνται όμως τα σόλοικα και τα βάρβαρα στοιχεία της ομιλούμενης γλώσσας,
οι ανατροπές της γραμματικής και της συντακτικής τάξης. Ο Μποστ κατόρθωσε να
παρωδήσει μιαν ολόκληρη ιδεολογία μέσα από το εκπαιδευτικό δράμα της ελληνικής
γλωσσικής διπλοτυπίας. Από τη μια η γραφόμενη επίσημη γλώσσα, η καθαρεύουσα
που δεν μιλήθηκε ποτέ στην καθημερινή ζωή και από την άλλη η ομιλούμενη που
δεν γράφτηκε ποτέ σχεδόν (κι αν γράφτηκε δεν έγινε ποτέ αποδεκτή στην
εκπαιδευτική συνείδηση, παρά ως λογοτεχνική γλώσσα κατά παραχώρηση).

H καθαρεύουσα, όταν μιλήθηκε, υπάκουε σε καθορισμένους κανόνες
συμβατικής ζωής. Ήταν συνεχής λόγος τελετουργικής διάστασης. Δικανικός,
πολιτικός, εκκλησιαστικός, πανηγυρικός, σπανίως απαγγελλόμενος, συνήθως
αναγιγνωσκόμενος. Αυτή τη σχιζοφρένεια αδράχνει η οξυδέρκεια του Μποστ. Οι
“ήρωές” του πάσχουν από το σύμπλεγμα της λογιοσύνης. Μεταφέρουν στον
καθημερινό λόγο, στον διάλογο, τη γραπτή γλώσσα και τη ρητορική της. Πάσχουν
από το σύμπλεγμα της Παιδείας μας, για πολλά χρόνια, που μας πότισε βαθιά με
τον τρόμο της καθαρότητας: “ό,τι φέρνουμε από το σπίτι μας είναι λαθεμένο”,
που γίνεται εύκολα “ό,τι δεν λέμε στο σπίτι μας είναι ορθό”. Και αρχίζει το
γλέντι: όπου αιτιατική, γενική. Το δράμα της ιστορικότητας της γλώσσας μας
είναι ότι διαθέτει πλούσιο πτωτικό σύστημα. Έτσι, ο γλωσσικός τρόμος της
εκπαίδευσης αρχίζει από τη χρήση των πτώσεων.

Αυτό το δράμα εκμεταλλεύθηκε ο Μποστ. Ελπίζω να έχει κουράγιο και
εύχομαι να ζήσει χρόνια πολλά, ώστε στο μέλλον να καταγράψουμε τη νέα
σχιζοφρένεια που στις μέρες μας με καλπάζοντα ρυθμό “ευδοκιμεί” στα γλωσσικά
πράγματα. Ο νέος τραγέλαφος δεν είναι λιγότερο δραματικός και ταυτόχρονα
κωμικός από τον παλιό. H άλλη πηγή της σατιρικής παρουσίας του Μποστ είναι η
λαϊκή επιφυλλίδα, τα λαϊκά αναγνώσματα του περασμένου αιώνα, τα περισσότερα
από τα οποία γράφτηκαν σε μια γραφική καθαρεύουσα. Κύριο στοιχείο τους, η
πλοκή, η απροσδόκητη λύση, τα ευτυχή τέλη, η ηθικολογία, η ωραιολογία και ο
πλατειασμός. Αυτά παρωδεί, αλλά με μια σοβαρότητα και αυτή η σοβαρότητα είναι
το τρίτο στοιχείο της σατιρικής του αιχμής. Ο Μποστ αφηγείται τις ιστορίες του
με άκρο σεβασμό στα γεγονότα. Κάθε σκηνή, αυτόνομα, παραπέμπει στην καλή
τεχνική. Ο αιφνιδιασμός έρχεται από το “μοντάζ”. Ο Μποστ πυκνώνει ή αραιώνει
τους ρυθμούς και ο τρόπος με τον οποίο συρράπτει τις αυτόνομες σκηνές γεννά το
κωμικό. Όταν πυκνώνει, οι μεταπτώσεις, οι μεταβάσεις γίνονται αστραπιαία και ο
μηχανισμός της παλιάς τεχνικής τινάζεται στον αέρα. Όταν αραιώνει (και είναι
ένα από τα δοκιμασμένα τερτίπια του Μποστ, που οι ανίκανοι να καταλάβουν το
θεωρούν ελάττωμα, είναι ο πλατειασμός) αποκαλύπτει τις ρυθμιστικές συνταγές
του παλιού στυλ και ξεμπροστιάζει την απάτη του. Έτσι τα δύο μυστικά της
σατιρικής τεχνικής του Μποστ είναι η γλωσσική σχιζοφρένεια και η αρρυθμία της
αφήγησης. Στη “Μαρία την Πενταγιώτισσα”, κωδικοποίηση ώριμη της μεθόδου του,
και τα δύο στοιχεία της λειτούργησαν σωστά. Παρωδία, παροιμιολογία, αφελής
διδακτισμός, μπέρδεψε το κωμειδύλλιο, το δραματικό ειδύλλιο, την επιθεώρηση,
τα πατριωτικά δράματα, τα αναγνώσματα με τους ληστές, την αρχαία τραγωδία
(όπως παριστάνεται στην Επίδαυρο) και έφτιαξε τη σκορδαλιά του.

Το κείμενο του Μποστ όσο κι αν φαίνεται εύκολο και ευανάγνωστο, δεν
είναι εύκολα παραστάσιμο. H παρωδία, ειδικά του Μποστ, έχει πολλούς κινδύνους.
Καμιά υπερβολή, πρέπει να παίζεται σοβαρά χωρίς εύκολα γκροτέσκο. Το κωμικό
του Μποστ δεν βρίσκεται στις καταστάσεις καθαυτές. Βρίσκεται πίσω από τις
καταστάσεις και μεταξύ των καταστάσεων. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στην
ελληνική πραγματικότητα».

Ο Κώστας Τσιάνος στη φετινή του παράσταση, γνώστης βαθύς της λαϊκής
στιχουργικής, της αυτοσχεδιαστικής παράδοσης των μπουλουκιών, έστησε μια
παράσταση ευφρόσυνη, γεμάτη χυμούς, απροσδόκητα και ρυθμούς οργιώδεις.
Παρενέβαλε στο κείμενο εύστοχους σύγχρονους σατιρικούς στίχους α λα Μποστ.
Πολλούς από αυτούς τους είχε τολμήσει στην πρώτη του παράσταση πριν από χρόνια
με τον Λουδάρο, όσο ζούσε ο Μποστ. Μιλάμε για μια εντυπωσιακή ταύτιση με την
μπόστεια «Λογική». Ο Τσιάνος είχε δύο σημαντικούς συνοδοιπόρους, τον Γιούρι
Στούπελ, που θαυμάζω κάθε φορά πώς αυτός ο Βαλκάνιος αφομοίωσε τόσο γρήγορα τη
μουσική μας σχιζοφρενική ποικιλία από τη γνήσια δημοτική ώς το βλαχομπαρόκ και
τα ψευτολάτιν.

Ο Γιάννης Μετζικώφ σχεδίασε ωραία κοστούμια, βαρύτιμα πάντως, προβαλλόμενα στη
φτωχή και έξοχη μπουλουκτσίδικη σκηνή – πατάρι. Από κοντά και οι χορογραφίες
του Τσιάνου και της Μιλτένοβα.

Πίσω από την καρικατούρα

Ο Πέτρος Φιλιππίδης είναι ένας πράγματι χαρισματικός κωμικός. Συχνά μας
εκπλήσσει και με τον μινιμαλισμό του. Με δύο λιτά μέσα εκφραστικά, αλλά
ουσιώδη, επιλεγμένα ύστερα από ποικιλία εκδοχών, πλάθει χαρακτήρα και πυρήνα
κωμικής τυπολογίας.

Ως «Μαρία» οργιάζει. Τι αυτοσχεδιαστικός οίστρος, τι ρυθμοί, τι απροσδόκητες
μεταβάσεις και πόση τραγική μοναξιά πίσω από την καρικατούρα. Χάρμα. H
Χριστίνα Τσάφου είναι ηθοποιός με γκελ και το γλεντάει. Ο Λέφας, με τη γερή
του τεχνική πλάθει έναν απολαυστικό Τάσο. Ο Παλαιοχωρίτης ισορροπεί με άνεση
σ’ έναν ρόλο (Δεσπότης) που εύκολα μπορεί να κατρακυλήσει σε εύκολες και
χυδαίες αναφορές. Ο Ψυχογιός σπουδαίος πάντα τυπίστας και η Ειρήνη Κονίδου
έξοχη γελοιογραφία τηλεοπτικής «σταρ» πρωινάδικου. Ο Πάνος Σταθακόπουλος
(Ελένη) κάνει την έκπληξη. Χωρίς υπερβολές και ακρότητες παίζει σοβαρά την
αντίζηλο. Ο νεαρός Τσιάμης έχει προσόντα και οι Αποστολάκης, Γεροδήμος και
Τσέλιος συμπληρώνουν την εύφορη διανομή.