H «διαθήκη» του Όλτμαν

Έχει ξαναγίνει με τον Ακίρα Κουροσάβα στο «Madadayo», την ύστατη
κινηματογραφική του στιγμή, όπου οι μαθητές «συνοδεύουν» έναν σπουδαίο, πλην
σεμνό, λιτοδίαιτο, χαμηλόφωνο καθηγητή τους. Συμβαίνει σε ιδιαίτερες
περιπτώσεις καλλιτεχνών με ωριμότητα, σοφών και με σθένος σιδερόφρακτων
πολεμιστών. Αφού λοιπόν μοιάζει με καλλιτεχνική διαθήκη, με προσωπική κιβωτό
εντός της οποίας ο Όλτμαν εναποθέτει ό,τι πολύτιμο απέκτησε, αφομοίωσε και
προσδιόρισε την θεματική και την αισθητική του, δεν μπορεί παρά μια τέτοια
ταινία να είναι το συμπίλημα του συνολικού έργου του. Και είναι.

Έχουμε και λέμε: H μουσική «κάντρι» που διαδραματίζει πρωταγωνιστικό
ρόλο παραπέμπει στο ένδοξο «Nashville» (1975). Ο ιδιωτικός ντεντέκτιβ (Private
eye) που τον υποδύεται ο Κέβιν Κλάιν, ο κεντρικός αφηγητής της ιστορίας, καθώς
και η Βικτόρια Μάντσεν, τυλιγμένη σε κατάλευκη καμπαρτίνα – το ανάποδο και το
αγγελικό μιας φαμ φατάλ, μοιραίας γυναίκας – αναφέρονται στον «Μεγάλο
αποχαιρετισμό» (The long goodbye-1973) στο φιλμ νουάρ και τον Ρέιμοντ
Τσάντλερ. Και τέλος η διαρκής κυκλοφορία της μηχανής που στον αμύητο θεατή
δημιουργεί την ψευδαίσθηση ενός ασταμάτητου τράβελινγκ, σφραγίζει την
προσωπική οπτική του, με κορυφαία περίπτωση τον «Παίκτη» (1992) και
δευτερευόντως το «Gosford park» (2001). Εν ολίγοις, σαν να λέει, αυτός είμαι,
αυτό αγαπάω, αυτοί οι άγγελοι θα με πάρουν!

Ποιοι είναι οι άγγελοι; Ο Γκάρισον Κέιλορ και μερικά ονόματα
τραγουδιστών «κάντρι» που φιλοξενήθηκαν σε μια δημοφιλή, ραδιοφωνική, εκπομπή
με τον ίδιο τίτλο (Α prairie home companion) που για πρώτη φορά εξέπεμψε πριν
από τριάντα δύο χρόνια και η οποία ακόμα και σήμερα προσελκύει στίφη
προσκυνητών, μεταδιδόμενη από πεντακόσιους κρατικούς σταθμούς των ΗΠΑ.
Καταλάβατε;

E, λοιπόν είναι σαν τη ραδιοφωνική εκπομπή του αείμνηστου Πάνου Γεραμάνη. Οι
φτερούγες του θέρμαναν μεγάλες φωνές της δικής μας, λαϊκής, κιβωτού. Από τους
«ελαφρούς» Τζίμη Μακούλη και Τώνη Μαρούδα μέχρι τον βαρύμαγκα Στράτο, τον
Μενιδιάτη και φυσικά τον ανεπανάληπτο Στελάρα Καζαντζίδη. Αν και δεν έχω
εντρυφήσει, όπως οι μουσικολόγοι, στην παράδοση και τις ρίζες της αμερικανικής
μουσικής, εν τούτοις μπορώ να καταλάβω ότι το «κάντρι» ως ιδίωμα των λευκών,
μαζί με το «γκόσμπελ» και το «μπλουζ» των μαύρων, ήταν και είναι οι δεξαμενές
που τροφοδοτούν τη μεγάλη αμερικανο-βρετανική έκρηξη, εντός της οποίας άναψαν
φωτιές από τον Μπομπ Ντίλαν και τον Τζίμι Χέντριξ, μέχρι τον Τζόνι Κας και
τους «Ρόλινγκ Στόουν» (παρεμπιπτόντως μια τελευταία, συναρπαστική και
εκσυγχρονιστική εκδοχή του «κάντρι» συνιστά η πορεία των σημερινών παιδιών των
«Galexico»).

«H καλύτερη παρέα». Μουσική διαθήκη του Ρόμπερτ Όλτμαν σε ρυθμό «κάντρι»

H διαφορά ανάμεσα στο δημοτικό «κάντρι» και το «μπλουζ» των πόλεων, δεν
είναι μόνο η παρτιτούρα, αλλά η διάθεση, το ταμπεραμέντο, η ιδιοσυγκρασία, η
θερμοκρασία. Αν στο σύνολό του το «μπλουζ» χαρακτηρίζεται από κλαυθμό και
μελαγχολία, η «κάντρι» λάμπει από λαϊκή αφέλεια, αθωότητα και ενίοτε
αισιοδοξία.

Το στόρι λοιπόν καρφωμένο στην «κάντρι» και το ραδιόφωνο, υποδηλώνει το
κινηματογραφικό αδιέξοδο του Όλτμαν (αφού παραδέχεται πλαγίως την μαγική,
ατμοσφαιρική ανωτερότητα του ραδιοφώνου) και ταυτόχρονα τη δική του επιστροφή
στην αφέλεια των μεσοδυτικών πολιτειών, την αθωότητα και την μελαγχολική
αισιοδοξία. Περίπου όπως συμβαίνει στο τελευταίο πλάνο του «Πολίτη Κέιν» όπου
στον επιθανάτιο ρόγχο του, ο μεγιστάνας Κέιν ονειρεύεται ένα έλκηθρο, το
παιδικό σύμβολο της δικής του χαμένης αθωότητας.

Το έλκηθρο του Όλτμαν είναι αυτή η συγκεκριμένη «αθώα» ραδιοφωνική εκπομπή. H
οποία (στον μύθο της ταινίας και όχι στην πραγματικότητα) τελειώνει, καθώς
τελειώνει και το θέατρο που την στεγάζει, το οποίο προορίζεται να
μετασχηματιστεί σε πάρκινγκ. Επομένως το κύκνειο άσμα του Όλτμαν. Επομένως
τέλος εποχής για τον αμερικανικό κινηματογράφο των καλύτερων χρόνων της ζωής
μας. Το ένα τέλος μέσα στο άλλο. Του Όλτμαν μέσα στον κινηματογράφο, του
κινηματογράφου μέσα στην αθωότητα και της αθωότητας μέσα στην παράδοση. Σαν
πολλά δεν είναι;

Φυσικά. Διότι η ταυτοποίηση ενός καλλιτέχνη, όσο μεγάλος κι αν είναι
αυτός, με τις κορυφαίες στιγμές του American cinema είναι δήλωση και στάση
τερατώδους υπεροψίας και τερατώδους εγωπάθειας. Περίπου σαν να λέει «είμαι ο
τελευταίος των Μοϊκανών, με εμένα πεθαίνει το σινεμά». E, ούτε αυτός είναι ο
τελευταίος των Μοϊκανών, ούτε το σινεμά κατεδαφίζεται και πεθαίνει μ’ αυτόν.
Μην τρελαθούμε. Μια χαρά ταινίες γυρίζονται τελευταίως από τις ΗΠΑ.

Συμπάθεια, τρυφερότητα, μελαγχολία

Ρόμπερτ Όλτμαν. Μια από τις ζωντανές, ανεξάρτητες και θρυλικές μορφές του αμερικάνικου κινηματογράφου

H αφήγηση ξεδιπλώνεται σε τρία επίπεδα, διαρθρωμένα με τέτοιο τρόπο ώστε
διαρκώς το ένα να μπαίνει και να συνυπάρχει με το άλλο. Στο πρώτο, ο
υπερήλικας Γκάρισον Κέιλορ, σεναριογράφος της ταινίας και ιδρυτής της εν λόγω
ραδιοφωνικής εκπομπής (ο Γεραμάνης ας πούμε) παρουσιάζει μερικές σπουδαίες
λαϊκές φωνές της «κάντρι». Στο δεύτερο, οι καλλιτέχνες και το υπόλοιπο
προσωπικό, κυκλοφορούν και εξομολογούνται στα καμαρίνια του θεάτρου. Και στο
τρίτο η Βικτόρια Μάντσεν, μια φαμ φατάλ, ντυμένη στα λευκά, σαν φάντασμα από
το πουθενά, περιφέρεται ανάμεσά τους και ραντίζει με τον αέρα της και την αύρα
της τα τελευταία αυτά αθώα «παιδιά».

Το τελικό αποτέλεσμα τραμπαλίζεται μεταξύ συμπάθειας, τρυφερότητας,
μελαγχολίας και επανάληψης. Ναι μεν αλλά. Καλά όλα αυτά, αλλά πόσοι αντέχουν
επί δύο ώρες να ακούν κάντρι;

Το υστερόγραφο αυτής της «διαθήκης» είναι γραμμένο από μερικούς ερμηνευτές με
πρώτη και καλύτερη την Μέριλ Στριπ. H κυρία τραγουδάει κάντρι με την ίδια
φυσικότητα και τις ίδιες επιδόσεις μιας Τζουν Κάρτερ ή μιας Πάτσι Κλάιν.
Απίστευτο «εργαλείο», ίσως ό,τι σπουδαιότερο προέκυψε από συστάσεως
αμερικανικής οθόνης. Από πίσω της ακολουθούν η Λίλι Τόμλιν, ο Γούντι Χάρελσον,
ο Κέβιν Κλάιν, ο Τόμι Λι Τζόουνς και πάνω απ’ όλους, ισοδύναμος της Στριπ, ο
αυθεντικός Γκάρισον Κέιλορ, δηλαδή ο δικός μας Πάνος Γεραμάνης. Πράγμα που
παραπέμπει στη «διπλή ζωή της Βερόνικα». Άγγελος ο Αμερικανός Κέιλορ, άγγελος
και ο Έλληνας Γεραμάνης. Όσο υπάρχουν άγγελοι, τόσο θα ίπταται μαζί τους η
αθωότητά μας!

Το θέατρο στο ραδιόφωνο

Ραδιοφωνική και η διχασμένη κομεντί «The break up»- Τα χαλάσαμε – του
ασήμαντου Πέιτον Ριντ με πρωταγωνιστές το ντουέτο Τζένιφερ Άνιστον και Βινς
Βον.

Διχασμένη διότι αρχίζει ως χαβαλές και τελειώνει ως μελαγχολία. Διχασμένη
διότι είναι κινηματογραφική ταινία αλλά από το ατελείωτο μπλα μπλα μπλα,
καταλήγει σε εκπομπή «το θέατρο στο ραδιόφωνο». Διχασμένη διότι ενώ είναι
σινεμά μοιάζει φτυστή με επεισόδιο αμερικανιάς που μεταδίδεται κάθε απόγευμα
από το «Μακεδονία TV».

Πάμε στο ψητό. Δύο πλάσματα διαφορετικά. Από τη μια η εύθραυστη (ως γυναίκα με
μπαλέτο) Τζένιφερ, από την άλλη ο παιδοβούβαλος Βινς, αραχτός μονίμως σε
καναπέ να απολαμβάνει ράγκμπι και να ουρλιάζει από χαρά παίζοντας πολεμικά
videogames. Επομένως το αυτονόητο. H Γυναίκα στην κουζίνα και την κουλτούρα, ο
Άντρας με τις «επικίνδυνες αποστολές» και την μπάλα. H κατάσταση κορυφώνεται,
οι εραστές μεταμορφώνονται σε αντιπάλους πολεμιστές και όταν στο τέλος –
μετανιωμένοι για την ανοησία και την τύφλα τους – θα προσπαθήσουν να κολλήσουν
τα κομμάτια τους, θα αντιληφθούν ότι μόνοι τους βγάλανε τα μάτια τους. H
παροιμιώδης ηθικοπλαστική αθεράπευτη μανία του Χόλιγουντ. Δηλαδή παιδιά η
σχέση θέλει αμοιβαίες υποχωρήσεις, συμβιβασμούς και μπόλικη δουλειά. Μωρέ τι
μας λες; Δηλαδή, όπως σχεδιάζω και οργανώνω τη δουλειά μου, το ίδιο θα κάνω
και με τη γυναίκα μου; Αν αγαπάς, αγαπάς και με το ένστικτο υποχωρείς και
προχωράς!

«Τα χαλάσαμε». Όταν η Τζένιφερ Άνιστον χώρισε τον Βινς Βον

Δύο, τρεις σκηνές είναι ξεκαρδιστικές, αρκετές ατάκες έξυπνες και
ανεκδοτολογικές, οι δεύτεροι (Βίνσεντ Ντ’ Ονόφριο, Τζον Φαβρό, ακόμα και η Αν
Μάργκρετ) κομμένοι στους ρόλους τους, αλλά όπως η Άνιστον δεν είναι Μεγκ
Ράιαν, έτσι και η ταινία δεν θα αφήσει ίχνος στην αμερικανική ιστορία της
κομεντί!

Το φολκλόρ του βρετανικού πεζοδρομίου

Βαρέθηκα να βλέπω τα ίδια και τα ίδια. Στη μία ταινία ο τύπος είναι
τραμπούκος, στην άλλη (όπως αυτή το «Α way of life» – H γενιά του μίσους) μια
ευτραφής, άθλια μεγαλοκοπέλα του βρετανικού περιθωρίου της Ουαλίας, σπρώχνει
παρθένες στην πορνεία και καταδιώκει Πακιστανούς!

H ασχήμια, ο ρατσισμός, οι τζούρες, η εφηβική εγκληματικότητα, οι διαλυμένες
οικογένειες, τα μοναδικά «υλικά» με τα οποία δουλεύουν και προσπαθούν να
κάνουν καριέρα οι φερέλπιδες του βρετανικού σινεμά. Τα ατάλαντα εγγόνια ενός
Μάικ Λι και τα μειράκια τού αθάνατου βρετανικού «φρι σίνεμα».

Σ’ αυτή την ηθογραφία «βρώμικων, βίαιων και κακών» που υπογράφει η
πρωτοεμφανιζόμενη Αμα Ασάντε, μια ανύπαντρη μητέρα και τρία αγόρια σε γειτονιά
της Νότιας Ουαλίας σκοτώνουν την πλήξη τους βρίζοντας, φτύνοντας και
«αφοδεύοντας». Σε δεύτερο ρόλο και η επίσης γραφική Μπρέντα Μπλέθιν.
Εγκατέλειψα!