H μπάλα στην εξέδρα

Κάτι δημοκρατικό και πρωτοποριακά καλλιτεχνικό λαμβάνει χώρα στο Ιράν. Και δεν
είναι η πρώτη, ούτε η τελευταία φορά όπου καμιά δεκαριά ονόματα σκηνοθετών
παραδίδουν στη Δύση μαθήματα μινιμαλισμού, γεωμετρίας και Ρομπέρ Μπρεσόν. Έτσι
ακριβώς. H σκυτάλη της ανησυχίας και της στέρεης κινηματογραφίας στα χέρια
μικρών Ευρωπαίων (Δανία), της Λ. Αμερικής (Αργεντινή, Βραζιλία, Κούβα,
Μεξικό), της Ασίας με πρώτη την Κίνα και μερικών τριτοκοσμικών χωρών, με
επικεφαλής το Ιράν. Το οποίο, παρεμπιπτόντως, για όσους αναλφάβητους της
Ιστορίας, υπήρξε επί Αχαιμενιδών ισοδύναμο με τον αρχαίο, ελληνικό, πολιτισμό.
Με άλλα λόγια, αγαπητέ αναγνώστη, πέταξε από το κεφάλι σου τις προκαταλήψεις
και βγάλε το βύσμα που συνδέει τον πολιτισμό με την τεχνολογία, τα κομπιούτερ,
τα κινητά και την Prada. Καλύτερος και περισσότερος κινηματογράφος προέρχεται
από το επάρατο Ιράν, παρά από τη μούχλα της Γηραιάς Αλβιώνας.

Ο Τζαφάρ Παναχί ανήκει στην αφρόκρεμα της πρωτοπορίας. Αρκεί να
θυμηθούμε τον «Κύκλο» (δηλαδή το Χρυσό Λιοντάρι Βενετίας 2000), που μέσα σε
ελάχιστο χρόνο και ακολουθώντας την πορεία και τη μοίρα μιας χούφτας γυναικών,
περιγράφει, αποκαλύπτει και σχολιάζει την αυτοκόλλητη σχέση της εξουσίας με τη
θρησκοληψία, αφαιρεί την μπούρκα και ηχογραφεί τα κτυπήματα της καρδιάς κάτω
από την μαυροφορεμένες θηλυκές βασανισμένες υπάρξεις του Ιράν. Λάτρης των
δικαιωμάτων των αδυνάτων και φάρος ενός αποκαθαρμένου από σκουπίδια αληθινού
κινηματογράφου, στα χνάρια του Γάλλου δάσκαλου Ρομπέρ Μπρεσόν.

Έτσι και εδώ μια χούφτα κορίτσια, μασκαρεμένα σε αγόρια, επιχειρούν να
μπουκάρουν στο γήπεδο για να παρακολουθήσουν την πιο κρίσιμη αναμέτρηση της
ομάδας τους. Μια υπόθεση γηπεδική μετατρέπεται σε εθνική και ένας αγώνας
ποδοσφαιρικός μετατρέπεται σε αγώνα δημοκρατικό. Αν κερδίσει το Ιράν θα βρεθεί
στο φετινό Μουντιάλ. Αν τα κορίτσια καταφέρουν να μπουν στο γήπεδο θα σπάσουν
το εμπάργκο του αγιατολάχ. Τελικά η ομάδα, δηλαδή η χώρα κερδίζει, αλλά τα
κορίτσια συλλαμβάνονται από φαντάρους και μέχρι να τελειώσει το ματς
παραμένουν μαντρωμένες στον περίβολο του γηπέδου. H χώρα, λέει ο Παναχί,
προχωράει αργά και βασανιστικά. Όλες οι ανθρώπινες δυνάμεις θέλουν να
συμμετάσχουν, αλλά ο θρησκευτικός φανατισμός εμποδίζει τη δημοκρατία, δηλαδή
τη γρήγορη αναπτυξιακή πορεία. Χωρίς τη Γυναίκα, η χώρα κομμένη στα δύο. Και
όμως παρ’ όλα αυτά, το μισό του ουρανού μετέχει στα κρυφά, πανηγυρίζει,
ενθαρρύνει και ελπίζει σ’ ένα καλύτερο Ιράν.

«Offside». Γκολ βάζει ο Ιρανός Τζαφάρ Παναχί στα δίχτυα των αγιατολάδων του Ιράν, κινηματογραφώντας Ιρανές που ντύνονται άντρες για να μπουν στο – αγαπημένο τους – γήπεδο

Το μεγάλο και ακατανίκητο πλεονέκτημα του Παναχί είναι η γεωμετρία του.
Ο φακός παρακολουθεί τα κορίτσια, το μαγνητόφωνο καταγράφει τις ιαχές των
φιλάθλων. Ο φακός παρακολουθεί τους φαντάρους, το μαγνητόφωνο καταγράφει τους
πανηγυρισμούς από το γκολ της ομάδας του Ιράν. Φοβερή κόντρα και εξαιρετικά
διακριτική ανατροπή. Το θέαμα (ποδόσφαιρο) εξαφανίζεται από την οθόνη του
Παναχί. Ό,τι είναι μείζον για την ιρανική αλλά και για κάθε άλλη κοινωνία
(μπάλα) είναι έλασσον για τον Παναχί. Και ό,τι είναι έλασσον για το επίσημο
κράτος (δικαιώματα γυναικών) είναι μείζον για τον Παναχί. Ταυτόχρονα, όμως, ο
καλλιτέχνης δεν είναι αποκομμένος από αυτήν την εφήμερη, ποδοσφαιρική
διαδικασία. Τα κορίτσια, αν και μαντρωμένα, μετέχουν, ρωτούν, φανατίζονται,
πανηγυρίζουν για τον θρίαμβο της ομάδας τους. Το σχόλιο είναι φανερό. Τίποτα
δεν είναι απόλυτο. Τίποτα δεν είναι οριστικό. Τίποτα και για κανέναν δεν είναι
προνόμιο αποκλειστικό. H ομάδα θα κερδίσει, αλλά η χώρα δεν είναι κερδισμένη.
H απαγόρευση εισόδου των γυναικών δεν είναι οριστική και τετελεσμένη. Το
γήπεδο (κάθε επάγγελμα, κάθε ψυχαγωγία και κάθε συμμετοχή στα κοινά) δεν είναι
προνόμιο καμιάς ομάδας και κανενός φύλου. Εν τέλει – θέλει να πει ο Παναχί –
μαζί ενωμένοι, ποτέ νικημένοι!

Το πρώτο μέρος της αφήγησης υποδειγματικά επεξεργασμένο και ρυθμικά
κουρδισμένο. Το δεύτερο αμήχανο και φλύαρο. Το τρίτο, δηλαδή το φινάλε,
ανεβασμένο και αλληγορικό. Με άλλα λόγια, σαν κινηματογραφική ουσία καλή, αλλά
με… μισό ψαχνό. Με αυστηρά κριτήρια και όχι με τριτοκοσμικά. Γιατί αν
συγκρίνω το «Offside» με όλα τα ελληνικά της φετινής χρονιάς θα βγάλω
σφυρίχτρα και δώσω πέναλτι υπέρ του Ιράν!

Ακόμα δύο πρεμιέρες άνευ λόγου και ουσίας

«Λέγε με Κιούμπρικ» (Colour me Kubrick), του Μπράιαν Κουκ. Αληθινό
περιστατικό, στο οποίο ένας γλοιώδης, απένταρος και γκέι απατεώνας, ονόματι
Άλαν Κόνγουεϊ, στο Λονδίνο του ’60, παριστάνει με επιτυχία τον Κιούμπρικ,
πιάνοντας τους πάντες κορόιδα. Εξαιρετική ευκαιρία προς διασυρμό όλων αυτών –
και είναι τόσοι μα τόσοι πολλοί – που λιποθυμούν στο άκουσμα ενός σταρ. Όνομα
πασπαρτού. Ανοίγουν πόρτες, αδειάζουν πορτοφόλια και στρώνονται κρεβάτια. Ο
σκηνοθέτης, όμως, περιορίστηκε στα εύκολα και τα αυτονόητα. Έτσι αντί να
σατιρίσει τη μανία των ψώνιων με τα ονόματα και τη μόδα, υπογράφει μια φλύαρη
γραφική και αυτονόητη κωμωδιούλα. Μοναδική σανίδα σωτηρίας ο Τζον Μάλκοβιτς.
Ουδεμία, όμως, ομοιότητα με τον Κιούμπρικ.

«Λέγε με Κιούμπρικ». Όσο ο Μάλκοβιτς μοιάζει με τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ άλλο τόσο και η ταινία είναι σάτιρα με αξία!

Οπότε η μόνιμη απορία που πλανιέται σαν φάντασμα, άνωθεν του θεατή, είναι η
εξής: Μα καλά, ουδείς εξ αυτών των κορόιδων δεν είχε φροντίσει να δει μία από
τις ελάχιστες φωτογραφίες του Κιούμπρικ; H απάντηση απλή. Όχι. Και ξέρετε
γιατί; Επειδή οι άνθρωποι είναι τόσο αφασικοί που αρκεί ένα μεγάλο όνομα για
να χορέψουν στο ταψί!

«Brasileirinho»: Μουσικό ντοκιμαντέρ του Μίκα, αδελφού του (γνωστότερου)
Άκι Καουρισμάκι, στο οποίο ένας σκηνοθέτης από την παγωμένη Φινλανδία
συναντάει, ακούει και χορεύει choro, δηλαδή τζαζ από Βραζιλία!

Πρόκειται για το βασικό, μουσικό, συγκρότημα που «οδηγεί» την ταινία και που
αποτελείται από τον Μαρτσέλο Γκονζάλβες, τον Ζε Πάουλο Μπέκερ και τον Ρονάλντο
ντο Μπαντολίν. Το ιδίωμα choro υπήρξε ως το πρώτο, αστικό, βραζιλιάνικο
άκουσμα που αργότερα μετεξελίχθηκε σε σάμπα και μπόσα νόβα. Επί των ημερών μας
καλύπτει με στυλ από ορχήστρες δωματίου μέχρι τις μπάντες χορού. Στο
ντοκιμαντέρ μετέχουν δεκάδες μουσικοί και μερικοί εξ αυτών παίζουν σε μια από
τις παραδοσιακές αίθουσες της χώρας. Αξίζει ως ντοκιμαντέρ της EPT παρά ως
ταινία με σάρκα, οστά.