«Tα σύνορα είναι ουλές που μας διασπούν»

« Δεν υπάρχει Γη της Επαγγελίας. Πρέπει όμως πάντα να περπατάμε προς αυτήν»,
λέει στα «NEA» ο Κλάουντιο Μάγκρις. Ο διεθνούς φήμης Ιταλός συγγραφέας που
ήταν από τα τιμώμενα πρόσωπα στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης η
οποία έκλεισε τις πύλες της χθες. Ο Μάγκρις είναι πράγματι το πρόσωπο που θα
μπορούσε να συνοψίσει αυτήν την πολύβουη και πολύχρωμη έκθεση με τους 50.000
και πλέον Έλληνες επισκέπτες (διπλάσιους από πέρσι) – ανάμεσά τους 10.000
παιδιά – και κυρίως το πλήθος των Ελλήνων και ξένων παραγόντων του βιβλίου –
εκδοτών, πρακτόρων, συγγραφέων, κριτικών, δημοσιογράφων – που συναντήθηκαν,
έκαναν συμφωνίες, μίλησαν με το κοινό, συνομίλησαν για τις διαφορές και βρήκαν
τα κοινά σημεία τους.

Γιατί ο Μάγκρις είναι κατ’ εξοχήν ο άνθρωπος των συνόρων. Γεννήθηκε σε μια
πόλη με διαρκή αναζήτηση ταυτότητας, την Τεργέστη, με Ιταλούς, Σλάβους,
Γερμανούς αλλά και με σημαντική ελληνική παροικία που εγκαταστάθηκε εκεί πριν
από 2,5 αιώνες. Κι έθεσε σκοπό της ζωής του, μέσα από τα γραπτά του
(«Δούναβης», «Μικρόκοσμοι»), να δώσει, όσο ακριβέστερα γίνεται, την αληθινή
σημασία των συνόρων και των ορίων, έξω και μέσα μας.

H πρόσφατη τελευταία πράξη στο δράμα της Γιουγκοσλαβίας, για παράδειγμα, με
την ανεξαρτητοποίηση και του Μαυροβουνίου. «Κάθε διάλυση είναι μια απειλή»,
μας λέει ο Μάγκρις. «Δεν πρέπει ταυτότητα και κράτος να ταυτίζονται. Να
υπάρχουν βεβαίως όλες οι σύγχρονες κατακτήσεις του πολιτισμού, αλλά στο
πλαίσιο ευρύτερων συνόλων. Κάθε δέντρο έχει ρίζες, κλαδιά, φύλλα, λουλούδια.
Δεν μπορείς να αυτονομήσεις κάθε κλαδί. Οι ατομικότητες έχουν νόημα όταν
βοηθούν να ζήσουμε την παγκοσμιότητα. Και οι εθνικισμοί μικρής κλίμακας είναι
πιο επικίνδυνοι και πιο βίαιοι από τους μεγάλους εθνικισμούς. Πρέπει όμως να
υπερασπιζόμαστε συνεχώς την ταυτότητα μέσα στα ευρύτερα σύνολα. Είχα ένα φίλο
Έλληνα στο σχολείο. Στο σπίτι μιλούσαν ελληνικά, εκτός σπιτιού τη διάλεκτο της
Τεργέστης. Όταν ξέσπασε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος ήρθε ένας επιθεωρητής στο
σχολείο και επέβαλλε την αποβολή του. Εντελώς ξαφνικά ο φίλος μου κατάλαβε ότι
υπήρχαν λανθάνοντα σύνορα ανάμεσα στους ανθρώπους. Τα σύνορα είναι ουλές που
διαιρούν το σώμα και τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου», είπε ο Κλάουντιο Μάγκρις
(τον οποίο παρουσίασε στο κοινό ο δημοσιογράφος Νίκος Μπακουνάκης). Και
κατέληξε: «Τα σύνορα είναι χρήσιμα. Μόνον όμως εφόσον δεν καθίστανται είδωλα.
Και μόνον αν μπορούμε να τα διαβούμε. Για μένα ταξιδεύω σημαίνει ζω».

Ένα παράδειγμα της νέας ευρωπαϊκής κατάστασης που διαμορφώνεται ήταν η
αντιπροσωπεία των Καταλανών. H καταλανική γλώσσα (ομιλείται από 8 εκατομμύρια
ανθρώπους) φιλοξενείται του χρόνου με καθεστώς τιμώμενης χώρας στη μεγαλύτερη
ευρωπαϊκή έκθεση βιβλίου, στη Φρανκφούρτη. Ο Λουίς Παγιές Μάριγκο, πρόεδρος
ένωσης 100 εκδοτικών οίκων που εκδίδουν στην καταλανική γλώσσα, είπε στα «NEA»
ότι στην Καταλωνία, το μεγαλύτερο εκδοτικό κέντρο της Ισπανίας, βγαίνουν κάθε
χρόνο 30.000 βιβλία από τα οποία τα 9.000 στα καταλανικά. Από τις έξι
εφημερίδες οι δύο είναι στα καταλανικά. Οι καθηγητές στο Λύκειο είναι
ελεύθεροι να διδάσκουν σε οποιαδήποτε από τις δύο γλώσσες. Όλα αυτά δεν
εμποδίζουν, βέβαια, ένα 30% των Καταλανών να θέλει ανεξάρτητο κράτος…

Παρουσίες, απουσίες, επαφές κι εντάσεις

«Σύνορα υπάρχουν ακόμα και στο εσωτερικό μιας γλώσσας. Στα διαφορετικά είδη λόγου και τους διαφορετικούς τόνους», λέει ο Ιταλός συγγραφέας Κλάουντιο Μάγκρις. «Προσωπικά πιστεύω στο μεικτό είδος γραφής. Όχι στο ένα και αποκλειστικό είδος – μυθιστόρημα, δοκίμιο ή κάτι άλλο. Γιατί η ίδια η ζωή είναι μη αμιγές είδος»

* Όλοι οι μεγάλοι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι έκλειναν απανωτά ραντεβού
με ξένους συναδέλφους τους. Υπήρχαν Έλληνες συγγραφείς που παρουσίασαν βιβλία
τους σε περισσότερους από δέκα ξένους εκδότες και ατζέντηδες.

* H πολιτική ηγεσία εκπροσωπήθηκε από τον γ.γ. του υπουργείου
Πολιτισμού X. Ζαχόπουλο, την υπουργό Παιδείας Μαριέττα Γιαννάκου που
εγκαινίασε την έκθεση και τον νομάρχη Παναγιώτη Ψωμιάδη. Απών ο υπουργός
Πολιτισμού. Από την αξιωματική αντιπολίτευση υπήρξε μάλλον πιο ουσιαστική
παρουσία: ο Βαγγέλης Βενιζέλος παρακολούθησε δύο εκδηλώσεις, οι Άκης
Τσοχατζόπουλος και Μιλτιάδης Πασχαλίδης μία, ο Χάρης Καστανίδης παρουσίασε
βιβλίο.

* Εντάσεις δημιούργησε συζήτηση για τις προσφορές βιβλίων από τις
εφημερίδες. Οι τόνοι ανέβηκαν ανάμεσα στον διευθυντή της «Ελευθεροτυπίας»
Σεραφείμ Φυντανίδη και τους εκδότες Νίκο Καρατζά (Ιανός) και Οδυσσέα
Χατζόπουλο (Κάκτος) ενώ η δημοσιογράφος Φλοράνς Νουαβίλ («Le Monde») που είχε
παρουσιάσει αντίστοιχες καταστάσεις στην Ευρώπη, παρακολουθούσε αμήχανη.

* Παρόντα ήταν και πέντε ξένα κανάλια: BBC World, TV5, CNN Turk,
Deutshe Welle, RAI.

«Ας ξανακοιτάξουμε την ταυτότητά μας»

Για μια «θαμμένη πραγματικότητα» του Ελληνισμού μίλησε στη Διεθνή Έκθεση ο συγγραφέας Νίκος Θέμελης

Για μια νέα αντίληψη των συνόρων μίλησε και ο Νίκος Θέμελης σε εκδήλωση για το
τελευταίο του βιβλίο. «Υπάρχει ανάγκη μιας καινούργιας διαδικασίας
αυτογνωσίας», είπε. «Να ξανακοιτάξουμε τις ταυτότητές μας όπως μας τις
δίδαξαν. Γιατί μας οδήγησαν σε ατομικά και συλλογικά αδιέξοδα. Και δεν
αντιστοιχούν στο σημερινό περιβάλλον. Εγώ μεγάλωσα προσδιορίζοντας τον εαυτό
μου κατ’ αντιδιαστολή με τον Τούρκο. Είναι μια αντανακλαστική και όχι
αυτοπροσδιοριστική σχέση που εμποδίζει τον Ελληνισμό να αυτοπροσδιοριστεί με
άλλους τρόπους. Ανακαλύπτουμε όμως κι άλλες αλήθειες. Για έναν εκπληκτικό
Ελληνισμό που άνθησε εκτός συνόρων χωρίς να προσδιορίζεται με την αντίθεση με
τον Τούρκο. Είναι μια θαμμένη πραγματικότητα αυτό το τόξο του Ελληνισμού που
ξεκινούσε από τα Καρπάθια και μέσω Τεργέστης έφτανε μέχρι το Λονδίνο».

H Τουρκία έδωσε πάντως ισχυρό παρών στην Έκθεση. Με ανταποκρίτρια του CNN
Turk, με μεγάλο περίπτερο, με συμμετοχές συγγραφέων σε συζητήσεις. H Τουρκάλα
συγγραφέας Σάμπα Αλτινσάι είπε ότι «πρέπει να βρούμε τρόπο συμβίωσης γιατί
είμαστε σαν καθρέφτης ο ένας για τον άλλον». Και ότι «δεν πρέπει να ξεχνάμε
πόσο σημαντικό είναι να ζούμε την ανακούφιση της ειρήνης». Ενώ ο Δημοσθένης
Κούρτοβικ είπε ότι από το ’90 και μετά υπάρχει και στην Ελλάδα μια νέα
λογοτεχνία αναζήτησης της ταυτότητας.

Στις 25 μεγάλες εκθέσεις του κόσμου

Ο Γερμανός Πέτερ Βάιτχαας, επί δύο δεκαετίες πρόεδρος της Διεθνούς Έκθεσης
Βιβλίου στη Φρανκφούρτη, ήρθε για… επιθεώρηση. Είπε ότι ενώ είναι συνήθως
πολύ αυστηρός, εδώ δεν είδε τίποτα αρνητικό. Έπλεξε το εγκώμιο της
διευθύντριας του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου Κατρίν Βελισσάρη και έδωσε το πράσινο
φως για την υπογραφή, στις 17 Ιουλίου, της συμφωνίας ένταξης της Διεθνούς
Έκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης στο δίκτυο των 25 σημαντικότερων εκθέσεων
βιβλίου στον κόσμο. Είπε ότι η Νοτιοανατολική Ευρώπη χρειαζόταν μια τέτοια
έκθεση και ότι οι εκδοτικές συμφωνίες δεν κλείνονται μόνο μέσω Ίντερνετ, καθώς
«τα βιβλία πωλούνται μόνο με την ανθρώπινη επαφή και το κλίμα εμπιστοσύνης. Οι
διεθνείς εκθέσεις βιβλίου είναι απάντηση στην παγκοσμιοποίηση», κατέληξε.