Λογοκλοπές με άρωμα… Nόμπελ

Ο Νταν Μπράουν (επάνω) κατηγορείται ότι «έκλεψε» το «κεντρικό θέμα» από το βιβλίο των ιστορικών Ρίτσαρντ Λι (κέντρο) και Μάικλ Μπέιγκεντ (κάτω) «Το ιερό αίμα και το ιερό δισκοπότηρο», για το μπεστ σέλερ «Κώδικας Ντα Βίντσι»

Ο Νταν Μπράουν, συγγραφέας του «Κώδικα Ντα Βίντσι», δικάζεται στην Αγγλία με
την κατηγορία της λογοκλοπής. Ο συγγραφέας του βιβλίου που πώλησε, σύμφωνα με
τελευταίους υπολογισμούς, 36 εκατομμύρια αντίτυπα σε όλον τον κόσμο,
κατηγορείται ότι «έκλεψε» το «κεντρικό θέμα» από το βιβλίο των ιστορικών
Ρίτσαρντ Λι και Μάικλ Μπέιγκεντ «Το ιερό αίμα και το ιερό δισκοπότηρο», βιβλίο
μη λογοτεχνικό, το οποίο εκδόθηκε το 1982 και περιγράφει την ιδέα που διαπνέει
και το βιβλίο τού Νταν Μπράουν: ότι δηλαδή ο Χριστός είχε παντρευτεί τη Μαρία
Μαγδαληνή, είχαν αποκτήσει παιδί και η γραμμή αυτή αίματος επιβιώνει ακόμη. Οι
δύο ιστορικοί ισχυρίζονται ότι εκλάπη «όλη η αρχιτεκτονική τής έρευνάς» τους,
ενώ κάποιοι επισήμαναν ότι και το όνομα ενός βασικού χαρακτήρα του «Κώδικα»,
του Sir Leigh Teabing, δεν είναι παρά αναγραμματισμός των επιθέτων των δύο
ιστορικών: Leigh και Baigent.

Το πρόβλημα δεν είναι απλό. Τα δικαστήρια δεν βγάζουν συχνά καταδικαστικές
αποφάσεις για λογοκλοπή στη λογοτεχνία, καθώς είναι δύσκολο να προσδιοριστεί
τι ακριβώς έχει κλαπεί και αν αυτό που έχει κλαπεί δεν έχει μετασχηματιστεί σε
κάτι άλλο, για τις ανάγκες ενός άλλου έργου.

Στην περίπτωση της Φρανσουάζ Σαγκάν, για παράδειγμα, τα δικαστήρια
έβγαλαν δύο διαφορετικές αποφάσεις. Σε πρώτο βαθμό την καταδίκασαν για
λογοκλοπή στο βιβλίο της «Le chien couchant», το οποίο θεωρήθηκε διασκευή της
νουβέλας «H γριά» του Ζαν Ουγκρόν, και αποφασίστηκε η απόσυρσή του. Το
Εφετείο, όμως, αποφάσισε ότι το νέο έργο της Σαγκάν είναι πρωτότυπο γιατί «τα
κοινά σημεία είναι εντελώς εξωτερικά και δεν αγγίζουν την πραγματικότητα των
ηρώων».

Ο συγγραφέας Ζακ Αταλί, σύμβουλος άλλοτε του Φρανσουά Μιτεράν, είχε αναμειχθεί
σε αρκετές παρόμοιες υποθέσεις. Όπως λέει η ειδική στα της λογοκλοπής
πανεπιστημιακός Ελέν Μορέλ-Εντάρ, ο Μιτεράν και ο βραβευμένος με Νόμπελ
Ειρήνης (το 1986) Ελί Βιζέλ ετοίμαζαν ένα βιβλίο με συνεντεύξεις. Σε πολλές
από τις συνεντεύξεις αυτές ο Αταλί ήταν παρών και χρησιμοποίησε 43 αποσπάσματα
στο βιβλίο του «Verbatim», προτού καν εκδοθεί το βιβλίο των Μιτεράν και Βιζέλ.
Ο εκδότης των τελευταίων τού έκανε αγωγή για αθέμιτο ανταγωνισμό, χωρίς
επιτυχία. Το 1999, όμως, ο Αταλί έκανε με τη σειρά του αγωγή στον Ζαν
Λακουτίρ, συγγραφέα της βιογραφίας «Μιτεράν, μια γαλλική ιστορία», για
λογοκλοπή από το δικό του «Verbatim». Και αυτή η αγωγή απερρίφθη με το
αιτιολογικό ότι μεγάλο μέρος του βιβλίου του Αταλί αποτελείται από «αρχειακά
έγγραφα» στα οποία δεν θεμελιώνεται πνευματική ιδιοκτησία.

Ο Αταλί, πάντως, κατηγορήθηκε και για τη χρήση αυτούσιων αποσπασμάτων από
βιβλία του ελληνιστή Ζαν Πιερ Βερνάν και του ιστορικού Ζακ Λεγκόφ, χωρίς όμως
να φθάσει η υπόθεση στα δικαστήρια.

Πρόσφατα είχαμε άλλη μία κατηγορία: η διάσημη «Λολίτα» του Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ
κατηγορείται ως κλεμμένη. Υπάρχει, λέει, διήγημα 18 μόλις σελίδων με τον ίδιο
τίτλο και την ίδια υπόθεση που γράφτηκε 40 χρόνια πριν από τη Λολίτα που
ξέρουμε. Άλλοι συγγραφείς που θεωρείται ότι ξεσήκωναν έργα άλλων χωρίς πολλή
σκέψη ήταν ο Ντανιέλ Νταφόε, αλλά και ο Ντισραέλι.

Μια ενδιαφέρουσα υπόθεση είναι αυτή της Καμερουνέζας Καλλίστης
Μπεγιάλα. H νεαρή και όμορφη συγγραφέας είχε καταδικαστεί για λογοκλοπή
κειμένων από το βιβλίο του Χάουαρντ Μπιούτεν «Όταν ήμουν πέντε χρόνων με
σκότωσα». Και κατέβαλε αποζημίωση 100.000 φράγκων. Αυτό όμως δεν εμπόδισε τη
Γαλλική Ακαδημία να της απονείμει το Βραβείο Γκονκούρ, λίγους μήνες μετά
(φθινόπωρο 1996), για το βιβλίο της «Οι χαμένες τιμές». Που όπως αποδείχθηκε
κατόπιν, είχε πλήθος στοιχείων από το «Δρόμο της πείνας» του Μπεν Όκρι.
Γενικότερα το έργο της δεν ήταν παρά σελίδες άλλων, συναρμολογημένες εντέχνως.
Είχε κλέψει, χωρίς να το λέει, τους Ρομέν Γκαρί, Άλις Γουόκερ και Πολ Κονστάν.
Κάποιοι άφηναν να εννοηθεί ότι ένας εκ των «αθανάτων» την είχε ερωτευτεί.

Το μυστήριο του «Ήρεμου Ντον»

Από την αρχή υπήρξαν αμφισβητήσεις και ισχυρισμοί λογοκλοπής για τον Μιχαήλ Σολόχοφ, που κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1965

Ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια στα χρονικά της παγκόσμιας λογοτεχνίας είναι η
περίπτωση του βιβλίου «Ο ήρεμος Ντον», που χάρισε στον Μιχαήλ Σολόχοφ, έναν
συγγραφέα μάλλον ευνοούμενο του σοβιετικού καθεστώτος, το Νόμπελ Λογοτεχνίας
του 1965. Από την αρχή υπήρξαν αμφισβητήσεις και ισχυρισμοί λογοκλοπής. Το
1993, η ερευνήτρια Ιρίνα Μεντβεντέσα μίλησε ανοιχτά για απάτη στο βιβλίο της
«Μάθημα για τον ήρεμο Ντον». Αποδίδει το έργο στον Φιοντόρ Κριούκοφ, μεγάλη
μορφή της κοζάκικης λογοτεχνίας, που έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια του
εμφυλίου πολέμου. Εκείνη την εποχή δούλευε ένα μεγάλο μυθιστόρημα που
περιέγραφε τον αγώνα των κοζάκων. Κανένα χειρόγραφο δεν βρέθηκε, ούτε του
Σολόχοφ ούτε του Κριούκοφ.

Κοπιράιτ από το… 1557

Μια πρώτη χαλαρή μορφή κοπιράιτ εμφανίστηκε στην Αγγλία το 1557, όταν τα
ισόβια δικαιώματα έκδοσης παραχωρούνταν στον τυπογράφο ή τον εκδότη. Κάποια,
βέβαια, ανήκαν μόνο στον βασιλιά. H έννοια της ιδιοκτησίας στη λογοτεχνία
εμφανίστηκε πάντως τον 18ο αιώνα, όταν η ποίηση μεταμορφώθηκε σε λογοτεχνία,
στο πλαίσιο της αναδυόμενης καπιταλιστικής κοινωνίας, όπως γράφει ο Άλβιν
Κέρναν στον περίφημο «Θάνατο της λογοτεχνίας». Σχετικός νομος που θεμελίωνε
δικαιώματα ιδιοκτησίας των συγγραφέων πάνω στα κείμενα που έγραφαν ψηφίστηκε
στη Βρετανία το 1709. Αυτό το άυλο δικαίωμα θα το ζήλευε και ο ίδιος ο
Πλάτωνας, ως «ιδέα» ενός έργου ή βιβλίου.