Yποκριτικής εγκώμιον

O Άγγελος Αντωνόπουλος στην παράσταση «O Μαρξ στο Σόχο» που παίζεται στο θέατρο «Προσκήνιο»

Τότε αναφερόταν στην ικανότητα, στο ταλέντο του δραματικού ή του κωμικού
ποιητή να δημιουργεί χαρακτήρες, να μιμείται δηλαδή το ήθος των προσώπων.
Θυμίζω πως το ήθος ήταν ένα από τα συστατικά στοιχεία της δραματουργίας και
τελείως διάφορο από τη «Διάνοια». Ήθος ήταν η ψυχοδομή, το σύνολο των
συμπεριφορικών στερεοτύπων ενός προσώπου. Ενώ η Διάνοια η σταθερά των
ιδεολογικών του εμμονών. H λέξη «Ηθοποιός» όμως, όπως κι άλλες φορές μού
δόθηκε η ευκαιρία να σημειώσω, είναι λέξη πολύ πρόσφατη, μόλις 150, περίπου,
ετών και απ’ ό,τι φαίνεται πλάστηκε από τον πρωτοπόρο αγωνιστή και πρώτο
ουτοπιστή θεατράνθρωπο μετά την Επανάσταση του ’21 Κωνσταντίνο – Αριστία –
Κυριακό. Και πάλι όμως η σημασία της δεν ήταν η ίδια με τη σημερινή. Ο
Αριστίας με τους πρώτους Έλληνες ερασιτέχνες υποκριτές φιλοδοξούσε να
βελτιώσει τα ήθη της κοινωνίας κάνοντας θέατρο, άρα ηθοποιός είναι αυτός που
ηθικοποιεί άτομα και κοινωνίες.

Όπως και να έχει το πράγμα, σήμερα χαρακτηρίζουμε ηθοποιό αυτόν που έχει την
ικανότητα, το τάλαντο, τη φαντασία να δημιουργεί ολοκληρωμένους, πολύπλευρους
και μιμητικά τέλειους τύπους κοινωνικούς και χαρακτήρες ψυχολογικούς.

Παρόλο που η θεατρική εκπαίδευση στον τόπο μας ως επίσημη, απαιτούμενη
διδακτέα ύλη είναι σταθμευμένη στον μεσοπόλεμο, οι Έλληνες ηθοποιοί εξαιτίας
μιας ευρύτερης τα τελευταία χρόνια ενημέρωσης περί την τέχνη αλλά κυρίως λόγω
ανταγωνισμού και μεγάλης ανεργίας, αυτομορφώνονται, αυτοκαλλιεργούνται,
συγκεντρώνουν πληροφορίες, παρακολουθούν σεμινάρια, μελετούν τη ζώσα διεθνή
θεατρική αγορά και ως εκ τούτου η στάθμη της υποκριτικής τέχνης στην Ελλάδα
είναι πολύ υψηλή. Αν κάτι πάσχει στον τόπο μας είναι οι συνθήκες οι
χωροχρονικές και οι οικονομικές της παραγωγής θεατρικού προϊόντος.

Σήμερα θα εστιάσω τις εντυπώσεις μου σε υποκριτικά κατορθώματα της φετινής
τρέχουσας θεατρικής αγοράς. Και εν πρώτοις να προτάξω ένα επίτευγμα ύφους,
ήθους και αισθητικής ισορροπίας. Πρόκειται για τον απολαυστικό, τίμιο στους
συμψηφισμούς του, ειρωνικότατο μονόλογο γραμμένο απροσδόκητα από
πανεπιστημιακό καθηγητή με βαθιά γνώση του αντικειμένου του αλλά με έξοχο
χιούμορ και δραματουργικές αρετές. Πρόκειται για το έργο «Ο Μαρξ στο Σόχο» του
Χάουαρντ Ζιν που παίζεται στο θέατρο «Προσκήνιο» σε μετάφραση Άρη Λασκαράτου
και θαυμάσιο σκηνικό διάκοσμο του Γιώργου Ασημακόπουλου. Εκεί η συνεχώς
ανερχόμενη Αθανασία Καραγιαννοπούλου σε σταθερό στυλ σκηνοθέτησε έναν
αποκαλυπτικά ανανεωμένο Άγγελο Αντωνόπουλο. Ο έμπειρος αυτός ηθοποιός άφησε
στο καμαρίνι του κάθε μανιερισμό ή στερεότυπο μιας ευδόκιμης μακράς πορείας
και έχτισε έναν απολαυστικό Μαρξ, αυθεντική φιγούρα, ειρωνικό, ερωτικό,
αποκαλυπτικό, εξομολογητικό και ιδεολογικά γνήσιο, χωρίς τα μεταγενέστερα
φάλαρα του μαρξισμού, του λενινισμού, του σταλινισμού και του μαοϊσμού ή του
Χότζα!

Ο Μαρξ ο τσακπίνης, ο πατέρας, ο σύζυγος, ο καλοπερασάκιας μεγαλοαστός, ο Μαρξ
ο επαναστάτης, ο προσγειωμένος αλλά και οργισμένος από τις αδικίες της
εξουσίας αλλά και τις αλλοιώσεις των σχολιαστών του.

Ο Αντωνόπουλος κεντάει, αυτοσαρκάζεται, αποστασιοποιείται και το χαίρεται. Μια
απόλαυση, μια αισθητική χαρά, το αιωνίως ζητούμενο από την υποκριτική τέχνη.

«Σκηνές από ένα γάμο»

Στο «Προσκήνιο» επίσης, άλλες μέρες και ώρες, η Νικαίτη Κοντούρη με την πάντα
υψηλή επίδοση γούστου του Γιώργου Πάτσα στη δημιουργία αισθητού περιβάλλοντος,
ο Ζαννής Ψάλτης με τη μεταφραστική του εγκυρότητα (αφού μεταφράζει από τα
σουηδικά), μας χαρίζουν τις προϋποθέσεις να απολαύσουμε το ρεσιτάλ υποκριτικής
δύο μαστόρων ηθοποιών. H Κοντούρη δίδαξε με μέτρο και έξοχο ρυθμό τη θεατρική
εκδοχή ενός τηλεοπτικού έργου που έγινε και κινηματογραφική, του Ίνγκμαρ
Μπέργκμαν «Σκηνές από ένα γάμο».

Το θέμα αυτών των σκηνών δεν είναι πρωτότυπο. Έπαψε να είναι από την εποχή του
Στρίντμπεργκ και του Άλμπι. Εξάλλου είναι κοινότοπο γενικώς, δηλαδή η
δραματουργική επεξεργασία των συζυγικών εντάσεων. Άρα ό,τι προέχει είναι ο
τρόπος που οι ηθοποιοί εισχωρούν στον ψυχισμό των προσώπων που υποδύονται και
οι στρατηγικές που ακολουθούν για να αναπτύξουν τις κλιμακωτές αυξομειώσεις
των αντιδράσεων. Δεδομένου μάλιστα πως το έργο του Μπέργκμαν εκκίνησε ως
τηλεοπτική μόνο σειρά (εκπομπή και «σκηνή»), βρίσκω πως η θεατρική εκδοχή έχει
επαναλήψεις και τρεναρίσματα. Ευτυχώς, οι δύο έμπειροι ηθοποιοί με την
καθοδήγηση της σκηνοθεσίας που έκανε τις απαραίτητες πυκνώσεις ρυθμού
παρουσιάζουν πράγματι μια επίδειξη υποκριτικής δεξιοτεχνίας. Ο Μηνάς
Χατζησάββας και η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη δόμησαν την υποκριτική τους μέθοδο με
αναφορές στο πυγμαχικό ρινγκ. Κάθε σκηνή είναι ένας «γύρος». Έτσι τους δίνεται
η ευκαιρία σχεδόν με λογική ανθολογίας να αναπτύξουν όλες τις στρατηγικές
άμυνας και επίθεσης χωρίς να αποφεύγουν ενίοτε και τα χτυπήματα κάτω από τη
ζώνη. Από την άλλη, επέλεξαν να τονίσουν το κείμενο με μουσικές μεθόδους,
παίζοντας με τους ρυθμούς, τις παύσεις και τις σιωπές (δεν είναι το ίδιο ).

Φαρσικό, λαϊκό και επίκαιρο

Προσωπικά δεν είμαι αντίθετος με τις διασκευές στα καθ’ ημάς. Έχει το είδος
αυτό και στην Ελλάδα παράδοση και πολλές φορές ένδοξη. Αλλά κάθε διασκευή
κρίνεται εκ του αποτελέσματος, κατά πόσο δεν αλλοίωσε το ύφος και το ήθος του
πρωτοτύπου. Ο Νιλ Σάιμον είναι ένας θαυμάσιος Αμερικανός μεταπράτης του
ευρωπαϊκού μπουλβάρ. Το εμπλούτισε με κοινωνικά εμβόλια και το ενοφθάλμισε στο
αμερικανικό μεγαλοαστικό ήθος. H Σουίτα στο Ξενοδοχείο «Πλάζα» εκ της
εκφωνήσεως του τίτλου παραπέμπει σε ένα ορισμένο κοινωνικό στρώμα και σε
ανάλογες συμπεριφορές. Το ελληνικό «Μεγάλη Βρετάννια» ή το ελληνικό «Πλάζα»
είναι παραδεκτή αναλογία, αλλά ποιος Έλληνας, ποιου κοινωνικού νιβό καταλύει
εκεί; Όχι μια ντροπαλή π.χ. νοικοκυρούλα από τη Θήβα με κοτέτσια και πηγάδι.

Αυτή την αναλογία και άλλες τέτοιες επέλεξαν οι Έλληνες διασκευαστές Ρήγας και
Αποστόλου, αντί, χωρίς αντίρρηση, να γράψουν ένα δικό τους έργο (η διασκευή
τους κρατά μόνο το στόρι, που δεν είναι εξάλλου και πρωτότυπο) φαρσικό, λαϊκό
και επίκαιρο.

Ο Φασουλής με τη γνωστή μαστοριά του προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στο
πρωτότυπο και τη διασκευή. Πέτυχε εκεί που η «προδοσία» ήταν μικρότερη, στο
πρώτο από τα τρία μονόπρακτα.

Βέβαια είχε στη διάθεσή του μια χαρισματική δαιμόνια, οιστρήλατη ηθοποιό, με
τελείως προσωπικό κώδικα, σχεδόν παρανοϊκό, τη Σοφία Φιλιππίδου. Ξεχνώ το έργο
και την απολαμβάνω ως αυτοσχεδιαστική λαίλαπα και αυτοσαρκαστικό χιούμορ, αν
θέλετε πλάκα!

Δίπλα της καλοί ηθοποιοί ο Μαυρόπουλος, ο Κοντογιαννίδης και ο Ζουγανέλης
ρυθμίζουν τον βηματισμό τους στα αιφνίδια άλματά της. Από την υπόλοιπη διανομή
κρατώ την ευοίωνη μετρημένη παρουσία της Σοφίας Φαραζή.