Ο σοφιστής και ο παίχτης

O Θανάσης Παπαγεωργίου και η Λήδα Πρωτοψάλτη δεν επαναπαύονται, δεν ραθυμούν,
δεν εκμεταλλεύονται τη φήμη και την ασφάλεια που τους χάρισε η επιτυχία τους
σ’ ένα ορισμένο είδος.

Ενώ ο θίασός τους πρωτοπόρησε και έγινε γνωστός χάρις και στον μοναδικό και
γόνιμο τρόπο που ανέδειξε και υποκριτικά κωδικοποίησε τον θεατρικό μας
νεορεαλισμό και νατουραλισμό, έτσι ώστε να θεωρείται «μέθοδος διδασκαλίας του
είδους», ξαφνικά απογειώνεται με τραγωδία, πετά «με τα ποιητικά φτερά του
Λόρκα» ή, όπως φέτος, ανιχνεύει την πιραντελλική θεατρική σοφιστική. Έτσι όταν
επανέρχεται στον Μποστ, στον Καμπανέλλη, στον Ποντίκα ο νεοελληνικός ρεαλισμός
έχει αποκτήσει μια τέταρτη διάσταση ή ένα φεγγίον, μιαν άλω και το αντίστροφο,
ο Λόρκα και ο Πιραντέλλο αποκτούν κάτι από τη σιγουριά, τη στερεότητα και την
καθημερινή αλήθεια της αυθεντικής, πραγματικής ζωής, που είναι μια άλλη πλευρά
της ποίησης. Μια παράδοξη συγκυρία, σύμπτωση, το έφερε το 1989 να μου ζητηθεί
από μια Ελληνίδα μελετήτρια του Πιραντέλλο, που εκπονούσε διατριβή στη Ρώμη
για τον «Ελληνικό Πιραντέλλο», να διατυπώσω τις απόψεις μου για τον μεγάλο
Σικελό. Δημοσιεύθηκε τότε στο καλό περιοδικό «Εκκύκλημα» το κείμενό μου
«Διαδοχικές προσεγγίσεις στον Πιραντέλλο (1971-1986)», δέκα παράγραφοι, δέκα
ανασκαφικές τομές επ’ ευκαιρία ελληνικών παραστάσεων έργων του. Το κείμενο
αυτό υπάρχει τώρα στο πρόγραμμα της «Στοάς» που ανέβασε την «Ηδονή της
Τιμιότητας». Απόψεις που διατρέχουν δεκαπέντε χρόνια. Από το 1984 έως σήμερα
έχουν περάσει άλλα δεκαπέντε χρόνια και ως εκ τούτου μεσολάβησαν και άλλες
προσεγγίσεις στο «δάσος» της πιραντελλικής δραματουργίας. Προεκτείνοντας
λοιπόν το παλιό μου εκείνο κείμενο, το συμπληρώνω με εκτιμήσεις του 1989: «Αν
υπάρχει κάτι που διερευνά ο Πιραντέλλο είναι η δεινότητα του μιμείσθαι, η
δυνατότητα, η συχνά εκρηκτική, που περιέχεται μέσα στο μεταμορφούσθαι. Όλα τα
πρόσωπά του είναι φαντάσματα του πνεύματος που καταφεύγουν στο καταφύγιο της
σκηνικής σκευής. Ο Πιραντέλλο είναι ένας σκευωρός, ένας φύλακας στην αποθήκη
όπου αποτίθενται τα θεατρικά σκεύη, τα προσωπεία, οι μηχανές, τα τεχνάσματα.

Το θέατρο γι’ αυτόν ήταν όντως μια σκευωρία, μια μηχανορραφία, μια
συνωμοσία μεταξύ πληροφορημένων, μια παγίδα κι ένα πυροτέχνημα. Ο Πιραντέλλο
ως σκευωρός παίζει με τα πρόσωπα και διασκεδάζει αλλάζοντας ενδύματα ή
συχνότητα και η ταχύτητα της μετασκευής οδηγεί στη σύγχυση σημαίνοντος και
σημαινομένου, προσώπου και προσωπείου, ταυτότητας και αντίφασης.

Ο “Πιραντελλισμός” αντί να ψάχνει να βρει στα έργα του ποιητή το αντίκρυσμα
της ζωής, το ανάγει σε μεταφυσικά πρότυπα του παράλογου ή της υπαρξιακής
αντινομίας. Ο Πιραντέλλο καταγράφει τη ζωή ως θέατρο, δηλαδή ως σκευωρία. Αυτή
η ζωή πάνω στη σκηνή είναι φορτισμένη με όλα τα βάρη της μιμήσεως, γκροτέσκα,
μελοδραματική, φαρσική, τραγική, παράλογη. Όλα μαζί και όχι επιλεγμένα. Όλοι
οι ήρωες του Πιραντέλλο είναι ταυτόχρονα τραγικοί και γελοίοι γιατί τους έχει
επιλέξει η ζωή και όχι η θεατρική αφαίρεση. Ο Πιραντέλλο κατασκευάζει κομμάτια
σπαρταριστής ζωής, τα ενώνει αυθαίρετα και τα σπουδάζει πάνω στη σκηνή. Έγραφα
παλιότερα πως μετά τον Πιραντέλλο κανείς δεν προσέρχεται στο θέατρο αθώος,
γιατί εκείνος με εμμονή του την καχυποψία βάθυνε τη θεατρική οπτική και
προβλημάτισε το μετέπειτα θέατρο πάνω στην ίδια του την ουσία. Υπάρχει πολλή
σοφιστική, πολύς Γοργίας, πολύς σχετικοκράτης Πρωταγόρας, πολύς “συμπατριώτης”
Εμπεδοκλής στο έργο του Πιραντέλλο, αλλά όχι με την έννοια που του δίνουν οι
θεωρητικοί του “Πιραντελλισμού”. Δεν είναι ιδεολογήματα φορετά στο θέατρο·
είναι διαπιστώσεις που πηγάζουν από τα πράγματα, θα ‘λεγα ότι ο Πιραντέλλο
είναι γοργίειος χωρίς τον Γοργία, με την έννοια ότι κι αν δεν τον ήξερε, θα
τον εφεύρισκε. Με τους σχετικοκράτες έχει απλώς την ίδια ματιά, δηλαδή βλέπει
ταυτόχρονα από πολλές μεριές!!».

Ο Θανάσης Παπαγεωργίου με τη Λήδα Πρωτοψάλτη στην «Ηδονή της τιμιότητας»

H «Ηδονή της τιμιότητας», που ανέβασε ο Παπαγεωργίου με τίμια ηδονική
ματιά πάνω στην ιδεολογική της βάση και στη θεατρικότητά της, είναι ένα
κωδικό, κομβικό έργο της πιραντελλικής γραφής. Ως καμβάς είναι μια υπόθεση που
αν την αφηγηθείς παραπέμπει στο αστικό δράμα, στο μπουλβάρ, αλλά και στο
μελόδραμα. Μια δεσποινίς καλής οικογενείας σε μια εμφανώς, εκ των
συμφραζομένων, επαρχιακή πόλη (στο Πέργκαμο ή στη Λαμία!), χωρίς πατέρα, με
ευκατάστατη μητέρα δαιμόνια και πανούργα που προσδοκά για κείνη έναν καλό
γάμο, παρασύρεται από τον έγγαμο ευυπόληπτο οικογενειακό φίλο που περνάει
κρίση στον γάμο του (αλλά στην καθολική Ιταλία δεν είναι εύκολα τα διαζύγια
εκείνη την εποχή ­ ούτε κοινωνικώς πρόσφορα) και δεν αποφεύγει το μοιραίο! Για
να συγκαλυφθεί το σκάνδαλο επιστρατεύεται έμπιστος φίλος ο οποίος καταφεύγει
σε ένα μορφωμένο ρεμάλι που προσφέρεται να καλύψει το σκάνδαλο με εικονικό
γάμο. Δεν σας θυμίζει Μελά του Μεσοπολέμου ή Μπόγρη («Μια νύχτα, μια ζωή» ή
«Καινούργια ζωή»); Ή σύγχρονο «κοινωνικό» σίριαλ; Αλλά και Σαρντού, Σούντερμαν
(π.χ. «H τιμή»); Και όμως ο δαιμόνιος Ιταλός το διαβρώνει, το υπονομεύει με
την καλπάζουσα ρητορική του σοφιστική. Μέσα σ’ ένα σάπιο μεγαλοαστικό
σεμνότυφο επαρχιακό περιβάλλον, μια φενάκη που καλύπτει ψεύδη, ασέλγεια,
υποκρισία, ένας απατεώνας, ένας χαλές που καλείται να «παίξει» τον ρόλο ενός
τίμιου και να γίνει «βιτρίνα» νομιμότητας, γίνεται τιμητής, τύραννος, εντέλει
καταλύτης που τινάζει στον αέρα τη σκευωρία του ηθικολογικού τέρατος. Για να
γίνει αυτός τίμιος κατά συνθήκην, πρέπει να παίξουν τίμια μαζί του και οι
άλλοι. Όταν καλείς έναν διάσημο χαρτοκλέφτη στην παρέα σου και του ζητάς να
μην κλέβει και να μην μπλοφάρει, είναι ανήθικο πια να κλέβεις και να
μπλοφάρεις εσύ! Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, ο Πιραντέλλο παίζεται όπως μια
παρτίδα μπριτζ. Αναπτύσσονται οι εκατέρωθεν στρατηγικές, οι άμυνες, τα σχέδια
επιθέσεως, οι διαπραγματεύσεις των πρέσβεων αλλά και εξαπολύονται οι
κατάσκοποι και οι σαμποτέρ. Έτσι είδε το αριστούργημα του Πιραντέλλο ο Θανάσης
Παπαγεωργίου. Ως παίγνιον, πόρτες, πλακωτό και φεύγα! Ναι μεν η εξέλιξη
εξαρτάται από τη ζαριά, αλλά ο παίκτης προσποιείται, επιτίθεται,
επιφυλάσσεται, ρισκάρει, αναβάλλει, ορμά, υπονομεύει, παγιδεύει ή χτυπά
πισώπλατα. Δείτε αυτό το σκηνοθετημένο κυνήγι της αλεπούς, παρακολουθήστε τις
διαδρομές του κυνηγού, της αλεπούς και των λαγωνικών.

Από την ταραντέλα έως το μελόδραμα

Ο Παπαγεωργίου είχε στη διάθεσή του μια νέα μετάφραση, του Νίκου Μοσχονά,
διαυγή και ακριβή παρ’ όλα τα επακόλουθα της πιραντελλικής «λογικής» του
Λαβυρίνθου. H Λέα Κούση έκτισε ένα θαυμάσιο επαρχιακό μεγαλοαστικό σαλόνι που
κοιτάς έξω αλλά δεν σε βλέπουν οι απ’ έξω. Μεγαλοαστική ηθική!! Ο Ευάγγελος
Κόκκορης υπογράμμισε τις καταστάσεις με μουσικές όλου του ιταλικού φάσματος,
από την ταραντέλα έως το μελόδραμα.

H διδασκαλία των ηθοποιών διατήρησε τις απαιτήσεις του κειμένου, φυσικότητα,
λογική και γλωσσική ακροβασία και θεατρική πόζα, όχι, προς Θεού, στόμφος!

Στους μικρούς ρόλους ο Αλέκος Κούρος και ο Πολύκαρπος Πολυκάρπου με την πείρα
τους έβαλαν έντονες καίριες πινελιές. Ο Σπύρος Σαραφιανός, με φιγούρα έξοχη,
ιλαροτραγικού Δον Ζουάν παλαιάς κοπής, είχε σκηνές και συχνές στιγμές
αμηχανίας και αρρυθμίας (Κόλλι). Ο Γιώργος Ζιόβας (Σέττι) θαυμάσιος. Αυτός ο
ηθοποιός έχει έντονη αίσθηση του στυλ εποχής. H Εύα Καμινάρη τονίστηκε από τη
σκηνοθεσία σε έντονες αποχρώσεις δραματικού, μελοδραματικού ύφους που μέσα στο
νηφαλιότερο λογικό περιβάλλον αναδείκνυε και την προσωπική της τραγωδία και
την ηθικολογική ψευτιά (Άγκαθα). H Πρωτοψάλτη παίζει τα στυλ και την
υπονόμευσή τους στα δάχτυλα. Έδωσε την πανούργα μάμα-τσάτσα με μεικτά υλικά,
φάρσας, μελό και ψυχοδράματος. Ο Παπαγεωργίου κεντάει. Έδειξε πως πίσω από τον
σοφιστή Πιραντέλλο κρύβεται ο Σκαρπέτα, ο Ντε Φιλίππο, ο Διαλεγμένος και ο
Ποντίκας!!

INFO

«H ηδονή της τιμιότητας» του Λ. Πιραντέλο σστο θέατρο «Στοά» (Μπισκίνη 55, 3η
στάση Ζωγράφου. Τηλ. 210. 7770145 και 210. 7702830).