Ο Mαρξισμός ξανάρχεται!

Ό,τι πρόλαβα να συγκρατήσω και να εξηγήσω βλέποντάς το, μάλιστα, για δεύτερη
φορά: Αφετηρία του μύθου η χριστιανική θρησκεία. H Γκρέις – το κορίτσι του
«Dogville», δηλαδή η Νικόλ Κίντμαν και τώρα η Μπράις Ντάλας Χάουαρντ, η κόρη
του σκηνοθέτη Ρον Χάουαρντ – είναι η Χάρις, η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος.
Όμως η γενεαλογική κοιτίδα της Γκρέις είναι ένας Νονός! Ο Τρίερ χειρουργεί τον
χριστιανικό μύθο με νυστέρι Ιστορίας. Δηλαδή τυχοδιώκτες και πλιατσικολόγοι
ήταν οι πρώτοι αφέντες αυτής της γιγαντιαίας, φρέσκιας περιοχής. Όμως ο
επίγονος, μορφωμένος, συγκροτημένος και χορτασμένος από τις αρπαγές και τα
πλούτη, επιβάλλει την εξουσία του με τον Λόγο (Λογική) και λιγότερο με τη βία.
Αυτή η εξέλιξη, ιστορικά, τοποθετείται στο πέρασμα από τις φεουδαρχικές στις
καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Γι’ αυτό ο πρώτος μύθος της τριλογίας
(«Dogville») ξετυλίγεται σε μια μικρή κοινότητα αποίκων. Και γι’ αυτό ο
δεύτερος μύθος («Manderlay») αναφέρεται στον λαϊκό θρύλο του Μπαρμπα – Θωμά
και στην απελευθέρωση των Μαύρων από τη σκλαβιά. Και γι’ αυτό το «Manderlay»
είναι πληρέστερη ταινία. Επειδή εκτός από την ιδεολογία (ελευθερία) εμπεριέχει
και την οικονομία (σχέσεις παραγωγής)!

H Γκρέις, λοιπόν, δεν είναι μια μεταφυσική, άυλη οντότητα, αλλά μια
συγκεκριμένη προσωπικότητα με χαρακτηριστικά που προσδιορίζονται ιστορικά. Το
«πνεύμα» με το οποίο «ευλογείται» το Manderlay είναι ο πυρήνας των αρχών του
Τζορτζ Ουάσιγκτον και του Αβραάμ Λίνκολ. Προκειμένου ν’ αναπτυχθεί η
οικονομία, πρέπει απαραιτήτως να μπουν στην παραγωγική διαδικασία τα μιλιούνια
των Αφρικανών μαύρων που άφηναν τα κόκαλά τους υπηρετώντας φεουδαρχικά
παράσιτα και καλλιεργώντας τεράστιες φυτείες (η κυρίαρχη αιτία του εμφυλίου
πολέμου Βορείων – Νοτίων).

Ο Τρίερ, από εδώ και κάτω, στήνει με απίστευτη πανουργία έναν μηχανισμό
πολέμου με αντίπαλες τις φίλιες δυνάμεις. Από τη μια, η Γκρέις (η θεία Χάρις,
ο φιλελευθερισμός, ο Ρούσβελτ ας πούμε) και από την άλλη οι μαύροι σκλάβοι. Με
τα δεδομένα του Μπαρμπα – Θωμά και της κυρίαρχης αμερικανικής ιστορίας, αυτός
ο πόλεμος ήταν ανύπαρκτος. Είναι δυνατόν ποτέ ο σκλάβος να υποπτεύεται και να
συνωμοτεί εναντίον του ελευθερωτή; Κι όμως, λέει ο Τρίερ, είναι. Και το εξηγεί
τόσο δραματουργικά (μέσα δηλαδή στην κλασική αμερικανική μυθοπλασία) όσο και
διαλεκτικά. Από τη μια, το αφηγείται, από την άλλη το αναιρεί. Περίπου σαν να
ξαναγράφει τον θρύλο του Μπαρμπα – Θωμά με μαρξιστικούς όρους ιστορικού
υλισμού. Απίστευτο!

«Manderlay». Όποιος ισχυριστεί ότι η εικονιζόμενη Μπράις Ντάλας – Χάουαρντ είναι κατώτερη της Νικόλ Κίντμαν του «Dogville», δεν έχει ιδέα από υποκριτική τέχνη!

H Γκρέις είναι η ζωντανή ενσάρκωση του φιλελεύθερου ιδεαλισμού. Ενός
ιδεαλισμού που στο πρώτο εμπόδιο για την ειρηνική επίλυση μιας διαφοράς
καταφεύγει στον χυδαίο υλισμό (βία). Έχουμε και λέμε:

Πρώτον, σπάει τις αλυσίδες των Μαύρων με την απειλή των όπλων και των
γκάνγκστερ. Οι Θωμάδες αυτού του κτήματος μιας φιλεύσπλαγχνης νεκρής αφέντρας
(άρα, η φεουδαρχία είχε παρακμάσει και εκπνεύσει από μόνη της) αποκτούν την
ελευθερία τους διά της «εξωτερικής» βίας. Προσέξτε την κολοσσιαία διαφορά. H
Χάρις (ποιητική αδεία) δεν «φωτίζει» όπως συμβαίνει σε μια ιδεαλιστική ταινία.
H Χάρις «χαρίζει», που σημαίνει ότι η μεταφυσική ως ιδεολογία είναι δύναμη
υλική. H ελευθερία πρέπει από τα μέσα, από τους ίδιους να κατακτηθεί!

Δεύτερον, η Γκρέις επιβάλλει δικούς της κανόνες και νόμους στη διαχείριση της
οικονομίας (μετοχοποίηση της περιουσίας). Έτσι το «καπέλο» της αόριστης
ελευθερίας και πάλι προσδιορίζεται με βάση μια ξένη προς τους εργάτες
οικονομία. H Χάρις «χαρίζει» ελευθερία, «χαρίζει» μετοχές. Άρα η Χάρις δεν
είναι πνεύμα, αλλά απλοϊκή θεωρία οικονομίας.

Τρίτον, επομένως η ιεράρχηση της εξουσίας παραμένει ίδια και αναλλοίωτη επί
της ουσίας. Σκλάβοι με την παλιά, σκλάβοι και με τη νέα αφέντρα. Με μια
διαφορά. Στην πρώτη περίπτωση έβρισκαν πάντα μια φέτα ψωμί στο τραπέζι τους.
Τους ευτέλιζαν αλλά οι σκλάβοι ζούσαν με μια σιγουριά. Αντάλλασσαν το
μαστίγωμα με την ασφάλεια αυτής της κλειστής οικονομίας. Στη δεύτερη
περίπτωση, με αυτό το νέο και τόσο ξένο προς αυτούς μοντέλο οικονομίας,
αρχίζουν να τρέμουν από ανασφάλεια. Έτσι αυτού του τύπου η ελευθερία είναι
συνώνυμο μιας οικειοθελούς σκλαβιάς. Με τα χέρια τους να βγάλουν τα μάτια
τους!

Όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει ράβδος

Ο Λαρς φον Τρίερ, σκηνοθέτης της ταινίας «Manderlay»

Τέταρτον, μία προς μία καταρρίπτονται οι δοξασίες αυτής της μεταφυσικής
ελευθερίας. H Γκρέις ανακαλύπτει το «ημερολόγιο καταστρώματος» της νεκρής
αφέντρας, στο οποίο οι δούλοι κατατάσσονται κατά κατηγορίες. Διπρόσωπος ο
ένας, επιπόλαιος ο άλλος, ύπουλος ο τρίτος. Φρικτό. Ανακαλύπτει ακόμα κάτι
χειρότερο απ’ αυτό. Συγγραφέας της «μαύρης Βίβλου», είναι ο γηραιότερος (Ντάνι
Γκλόβερ), ένας, ας πούμε, συνεργάτης των Γερμανών. Ανατριχιαστικό. Έτσι, η
Χάρις πετάει το καρότο και πιάνει το μαστίγιο. Επί της γης και μέσα σε
συνθήκες κόλασης δεν ευδοκιμεί το είδος των αγγέλων, αλλά το αντίθετο, των
άθλιων κολασμένων. H εξαθλίωση μεταμορφώνει τον άνθρωπο σε κτήνος. Με άλλα
λόγια, όσο η Γκρέις προδίδεται από την ιδεαλιστική της δοξασία άλλο τόσο ο
Τρίερ γρονθοκοπεί ανελέητα τη χολιγουντιανή μεταφυσική του καλού, του κακού
και του άσχημου!

Το φινάλε αυτής της απρόβλεπτης δραματουργίας είναι μάθημα πολιτικής και
ιδεολογίας. H Χάρις, φυσικά, δεν είναι εκπρόσωπος του αγίου, αλλά του
καπιταλιστικού πνεύματος. H νέα εξουσία ακολουθεί το παράδειγμα της παλιάς.
Αναμφίβολα είναι μορφωμένη, συγκροτημένη, φωτισμένη. Αλλά όλα κι όλα. Όπου δεν
πίπτει λόγος πίπτει ράβδος!

H ταινία του Λαρς φον Τρίερ ακολουθεί κατά γράμμα και ανάσα το προζύμι της
κλασικής αμερικανικής δραματουργίας. Δεν υπάρχει περίπτωση, ακόμα και ο πλέον
ανυποψίαστος να μη σκοντάψει πάνω στα «Σταφύλια της οργής» και την καλύβα του
Μπαρμπα – Θωμά. Οτιδήποτε έχει καταγραφεί από το είδος των κοινωνικών,
αμερικανικών, ταινιών με άξονα τους Μαύρους και τη δουλεία, έχει στεγαστεί
μέσα σ’ αυτό το αριστοτεχνικό αρχιτεκτόνημα του ιδιοφυούς Δανού. Ταυτόχρονα,
τοποθετώντας την εξέλιξη του μύθου πάνω σε μια γιγαντιαία σκηνή, εμπλέκει το
θέατρο με την κινηματογραφική γραφή (και τούμπαλιν).

Δεν τελειώσαμε ακόμα με τα καλλιτεχνικά επιτεύγματα του δαιμόνιου ψηλού. Κοντά
σε όλα αυτά και με τη χρήση μιας κινούμενης μηχανής, συγκροτεί δεκάδες
στιγμιότυπα συνόλου, αναφερόμενος αυτή τη φορά στην αμερικανική ζωγραφική. Το
στιγμιότυπο, ας πούμε, με την συνουσία του θηριώδους κατάμαυρου Νέγρου με την
πάλλευκη Γκρέις είναι κατάλληλο για πινακοθήκη μοντέρνας τέχνης. Ο αθεόφοβος
έβαλε ένα στοίχημα με τόσο υψηλό ρίσκο όσο να θριαμβεύσει η Καλαμαριά επί της
Μπαρτσελόνα… Δηλαδή χρησιμοποιώντας τα μέγιστα της χολιγουντιανής γραφής και
με επιθετικούς την πένα του Μπρεχτ και το πνεύμα του Μαρξ, να γκρεμίσει τη
μεταφυσική και τον ιδεαλισμό στο γήπεδο το αμερικανικό. E, δεν θα το
πιστέψετε. H Καλαμαριά κονιορτοποιεί την Μπαρτσελόνα. Άντεστε και κατά τη
διάρκεια της προβολής να μην ακούσω κιχ!

Ο λαπάς του Χαρίτωνα

Στη θέση του Γρηγόρη Καραντινάκη της «Χορωδίας του Χαρίτωνα» θα έκανα τα εξής:
Πρώτα θα πετούσα στα σκουπίδια την εισαγωγή, ένα απίστευτο κουστουρίτσειο
τουρλουμπούκι, χωρίς φυσικά τη θεία επιφοίτηση του Εμίρ Κουστουρίτσα. Και
κακόγουστο και ανώφελο και συκοφαντικό για τον χαριτωμενούτσικο και
τρυφερούτσικο χαρακτήρα της ταινίας. Έπειτα θα περιόριζα τα γραφικά σκετσάκια
στα εντελώς απαραίτητα. Ό,τι θέλει να πει το περιγράφει, και τις καρικατούρες
σκιαγραφεί με το πρώτο, άντε το δεύτερο σκετσάκι. H επανάληψη μήτηρ
ανικανότητας. Καθηλώνει, κολλάει, βαραίνει, κουράζει. Έτσι διά του περιορισμού
των σκετς και της επιθεώρησης, θα έφερνα την ιστορία πιο κοντά από τα πρώτα
είκοσι λεπτά και όχι ύστερα από μία και πλέον ώρα. Γράμματα χασάπη! Και τέλος,
θα εξαφάνιζα μερικά κοντινά πλάνα που θα έκαναν ακόμα και τα κόκαλα του Φίνου
να τρίζουν.

Ας τα πάρω από την αρχή. Αλληθωρίζοντας προς την «Πολίτικη κουζίνα», τη
«Μαλένα», την «Παιδική χορωδία» τον Κουστουρίτσα και την ιταλική,
σιτσιλιάνικη, κωμωδία, με φορτίο χωρίς συγκεκριμένο στόχο και ύφος, ο
Καραντινάκης αφηγείται την εξής ιστορία. Σε χωριό μουσικόφιλων κατοίκων, μέσα
στη χούντα, και μέσα στα σπλάγχνα ενός σχολείου, πιτσιρικάς γίνεται μάρτυρας
ενός «πολεμικού» τριγώνου. Ο γυμνασιάρχης, ρωσικής αλλά τσαρικής καταγωγής, με
το όνομα Ουλιάνοφ – τουτέστιν Λένιν! – γυναικάς, μπιλιαρδόρος και πότης
(Γιώργος Χωραφάς), κοιμάται με την ωραία καθηγήτρια των Μαθηματικών (Μαρία
Ναυπλιώτου), τη χείρα της οποία ζητάει σε γάμο ένας χουντικός
αρτηριοσκληρωτικός αξιωματικός (Ακύλας Καραζήσης). H πολεμική συνθήκη
διεξάγεται όχι μόνο με όρους ερωτικούς αλλά κυρίως με μουσικούς. Ποιο, δηλαδή,
συγκρότημα θα κερδίσει το τρόπαιο της καλύτερης χορωδίας; Του Ουλιάνοφ και των
γραμμάτων ή του συνταγματάρχη και του Στρατού;

«H χορωδία του Χαρίτωνα». Ο Γιώργος Χωραφάς εκλαμβάνει τον φακό ως καθρέφτη!

Χαριτωμένο, θα πείτε. Συμφωνώ και επαυξάνω. Όμως Καραντινάκης Καραντινάκη μάτι
βγάζει. Γιατί δραματουργικά (και όχι εμπορικά, να τα κάνουμε όλα λαπά) δεν
δικαιολογείται ένα χωριό, δηλαδή η Ελλάδα, να περνάει φίνα μέσα στη
θεοσκότεινη χούντα. Επίσης δραματουργικά είναι απαγορευτικό, ακόμα και για
πρωτοετή κινηματογραφικής σχολής, ο βασικός, μοναδικός αφηγητής (το παιδί) να
είναι απών από τις μισές κορυφαίες στιγμές της ιστορίας. Αφού δεν έβλεπε, πώς
από πρώτο χέρι τα ήξερε; Στο όνειρό του τα έβλεπε; Δηλαδή ποιος είναι ο
αφηγηματικός άξονας, ο αέρας;

Να πάρω ένα ένα τα θετικά; Να το κάνω. Ευρηματική η σκηνή της αποπληξίας ενός
αυτοκινητάκια (Μπεμβέ, Αλέξανδρος Λογοθέτης). Ευρηματικό και το ρεφρέν με…
«Ντιλάιλα» στην πατριωτική ψαλμωδία της στρατιωτικής χορωδίας. Επίσης
χαριτωμένο το πήδημα μέσα στην τάξη με παρόντα κάτω από το τραπέζι τα δύο
πιτσιρίκια. Ευρηματικό και το κυνήγι του επιθεωρητή (Σπύρος Σταυρινίδης) με
τους αιχμάλωτους λαγούς. Και τέλος, ευρηματικό και το γκανγκ με την μπίλια του
μπιλιάρδου σφηνωμένη στο πορτρέτο του Παπαδόπουλου. Ξέχασα κάτι άλλο; Τέλος
πάντων. Τι θέλω να πω; Όλα αυτά είναι γεμίσματα, γαρνιτούρα. Το κυρίως πιάτο
να δω!

H πρόθεση είναι τόσο φανερή όσο φανερό είναι η γάτα που κάνει νιάου στα
κεραμίδια. Δηλαδή ζελές. Και λίγο δάκρυ και λίγο γελάκι. Και λίγη πολιτική και
λίγο μπιλιαρδάκι. Και λίγος ποδόγυρος και λίγο μουσική. Και ολίγη χούντα και
ολίγη αντίσταση. Και λίγη ζάχαρη και λίγος καφές, και λίγο τσάι, και λίγο
χαμομήλι, και λίγο ουισκάκι. Όλα αυτά χωρίς οικονομία στους χρόνους και στη
δοσολογία, χωρίς κομψότητα, ομοιογένεια και πυκνότητα. Τι να γίνει, ελπίζω μια
άλλη φορά!

Θεός – Διάβολος με δικαστική απόφαση

Μόνο στις ΗΠΑ; Μόνο! Στο δικαστήριο η περίπτωση Θεού και Σατανά. Αληθινά σας
λέω. «Ο εξορκισμός της Έμιλι Ρόουζ» του Σκοτ Ντέρικσον είναι το ευαγγέλιο του
Τζορτζ Μπους!

Καθολικός παπάς κατηγορείται για εξ αμελείας φόνο δαιμονισμένης κορασίδος.
Εξαιτίας του, λένε, η μαινάδα έκοψε χάπια και γιατρούς, με αποτέλεσμα να
αναληφθεί εις Κύριον μέσα σε φρικτούς σπασμούς. Αντιθέτως, ο παπάς (Τομ
Γουίλκισον) ισχυρίζεται διά μέσου της δικηγόρου του (Λόρα Λίνεϊ) ότι τα
φάρμακα επιτάχυναν τη μοιραία διαδικασία και ότι αν την είχε παραλάβει από την
αρχή θα είχε θριαμβεύσει ο Θεός και η υγεία! Και η αλήθεια; Απλό, λένε οι
ένορκοι. Ένοχος μεν, ελεύθερος δε. Που πά’ να πει και με την Ιατρική και με
τον Σατανά!

«Ο εξορκισμός της Έμιλι Ρόουζ». Το ευαγγέλιο του Τζορτζ Μπους

Όλα αυτά σκηνοθετημένα με αληθοφάνεια αμερικανικού νατουραλισμού, ώστε
πράγματι ο άπιστος να καμφθεί και στο τέλος να αναρωτηθεί: ρε μπας κι είμαστε
έρμαια του Σατανά; Τι προτείνω; Ο σκηνοθέτης με τους παραγωγούς να εφαρμόσουν
εξορκισμό στον Μπους. Να είναι σίγουροι. Εκατομμύρια θα σπεύσουν να καταθέσουν
για να τους αθωώσουν!

Αγαπάς; Απόδειξη

Ευπρεπέστατη η κινηματογραφική μεταφορά του θεατρικού «Proof» («Απόδειξη») από
τον Βρετανό σκηνοθέτη Τζον Μάντεν. Υποστηριζόμενος από μια εξαιρετική Γκουίνεθ
Πάλτροου που τα δίνει όλα, καταφέρνει να «κινητοποιήσει» το σκηνικό χωρίς να
χαθεί δράμι από το πνεύμα του συγγραφέα!

«Proof». H καλύτερη στιγμή στη διαδρομή της Γκουίνεθ Πάλτροου

H σύλληψη μοιάζει με συνουσία Λογικής (μαθηματικά) με την Καρδιά. Σπουδαίος
καθηγητής ανώτερων μαθηματικών (Άντονι Χόπκινς) αφήνει στην κόρη του
(Πάλτροου) κληρονομιά δεκάδων «παραληρηματικών» χειρογράφων, γραμμένων υπό τον
πυρετό μιας ανακάλυψης σχετιζόμενης με την θεωρία των μονών αριθμών. Πρόκειται
άραγε για παγκόσμια ανακάλυψη ή για ποταμό ασυναρτησίας; πρώτο ζητούμενο.
Πρόκειται για δική του ή για ανακάλυψη της κόρης του; δεύτερο ζητούμενο. Και
εν τέλει ποιος ήταν αυτός και ποια η σχέση της κόρης του μαζί του; τρίτο και
τελευταίο ζητούμενο σ’ αυτή τη γριφώδη ιστορία. Με άλλα λόγια, η ίντριγκα για
την ανακάλυψη της ταυτότητας του αληθινού συγγραφέα συγχρονίζεται με τα
αισθήματα της κόρης για τον πατέρα. Ενώ δηλαδή μια επιστημονική θεωρία χρήζει
αποδείξεων για να επαληθευθεί, οι προσωπικές σχέσεις επαληθεύονται μόνο από τα
αισθήματα και εντελώς ιδιωτικά. Αγαπάς; Απόδειξη η τρύπα στην καρδιά!

Για να μη σας τρώω τον χρόνο σας, το «Proof» είναι από τις ταινίες που
διαθέτουν σοβαρές προθέσεις, πολύ καλές ερμηνείες, αλλά που στο τέλος τις
βλέπεις – δεν τις βλέπεις ένα και το αυτό είναι!