Ένα «παιδί»… αριστούργημα

Τώρα που το είδα για δεύτερη φορά μετά το Φεστιβάλ των Καννών, κατάφερα να
διεισδύσω πέρα από το κέλυφος της πρώτης εντύπωσης αυτού του χρυσού «Παιδιού»
(L’ enfant). Τώρα μπορώ να τεκμηριώσω τα ευεργετήματα που εισέπραξα από την
πρώτη προβολή αυτού του μικρού αριστουργήματος. Ένα ένα με τη σειρά:
Εικοσάχρονο κλεφτρόνι του δρόμου του Βελγίου, παρέα με πιτσιρικάδες,
σημερινούς επίγονους του «Όλιβερ Τουίστ», αρπάζει και πουλάει ό,τι βρει.
Σημείο πρώτο και φαρμακερό, αρκεί κανείς να έχει το μυαλό του ανοικτό. H
διαδικασία της αγοραπωλησίας είναι ίδια και η διαφορά είναι μόνο μία. Ο
Μπρουνό (Ζερεμί Ρενιέ) δεν αγοράζει, απλώς βουτάει. Παράνομος; Φυσικά. Αλλά
προσέξτε το σχόλιο και τη διαφορά. Πρώτον, με τον τρόπο του και φυσικά χωρίς
να το θέλει «σχολιάζει» αυτό το αλισβερίσι της αγοράς όπου όλα μα όλα έχουν
τιμή και όλοι από άνθρωποι έχουν μεταλλαχθεί σε αντικείμενα. Δεύτερον,
αγοράζοντας (ας πούμε) ένα καροτσάκι για μωρά και μεταπουλώντας το στη
συνέχεια δέκα φορές κάτω από την αρχική του τιμή, σχολιάζει την ευτέλεια αυτής
της ίδιας κυρίαρχης πράξης αγοραπωλησίας. Όλα προς πώληση με την εξής διαφορά.
Το ίδιο αντικείμενο που τιμάται προς χίλια ευρώ την άλλη αξίζει εκατό. H αξία
ενός προϊόντος είναι σχετική, όπως σχετικός είναι και ο χαρακτήρας του
Μπρουνό.

Έτσι, ενώ ο ήρωάς μας είναι «βρώμικος», παράνομος και περιθωριακός, ταυτόχρονα
είναι και αφόρητα συναισθηματικός. Είπαμε, όλα είναι σχετικά. Εκείνος κλέβει
αντικείμενα, όμως η δεκαοκτάχρονη Σόνια (Ντεμπορά Φρανσουά) τού έχει κλέψει
την καρδιά. Εμποτισμένος λοιπόν από την κυρίαρχη ιδεολογία μιας
παγκοσμιοποιημένης αγοράς, αποφασίζει να πουλήσει στη μαφία, προς υιοθεσία, το
δικό του μωρό, μόλις εννιά ημερών, να εκποιήσει τον δικό του καρπό. Το
υποκείμενο (μωρό) μεταλλάσσεται σε αντικείμενο (πώληση – αγορά). Δηλαδή ο
Μπρουνό κλέβει και πουλάει την προέκταση της σάρκας του και τον πυρήνα της
ψυχής του!

«Το παιδί». Χρυσός Φοίνικας Καννών και ελπίζω χρυσό βραβείο θεατών!

Με τα λύτρα αυτής της ανατριχιαστικής συναλλαγής, επιστρέφει στην
ανυποψίαστη Σόνια, λέγοντάς της περίπου «είμαστε νέοι, θα κάνουμε κι άλλα
παιδιά», που πάει να πει «θα πουλάμε τον εαυτό μας εσαεί». Όμως εκείνη όχι
μόνο δεν συμφωνεί, αλλά κατειλημμένη ολοσχερώς από το ένστικτο της μητρότητας,
συγκλονίζεται, πέφτει, λιποθυμάει και σχεδόν δεν αναπνέει. Και όταν ύστερα από
μερικές ώρες θα συνέλθει και θα τον διώξει από κοντά της, ο αφασικός αλλά
ερωτευμένος Μπρουνό θα φέρει τα πάνω κάτω, θα ρισκάρει την ύπαρξή του για να
αγοράσει τη σάρκα και την ψυχή του, να επαναφέρει το μωρό για να ξανακερδίσει
τον έρωτά του. Αυτό και το σημείο τομής. Το ένστικτο του συναισθήματος (η
καρδιά του Μπρουνό) και το ένστικτο της μητρότητας (η Σόνια) λυτρώνουν το μωρό
από την εμπορευματική διαδικασία αλλοτρίωσης. Δηλαδή η καρδιά δεν αγοράζεται,
η μητρότητα δεν εκποιείται, το μωρό δεν αντικειμενοποιείται. Ακόμα και σήμερα
στην απόλυτη εσχατιά, ο Άνθρωπος παραμένει Άνθρωπος. Έτσι, έπειτα από αυτές
τις εξελίξεις το κλεφτρόνι βρίσκεται να αντιδικεί, να αγωνίζεται εναντίον της
φάρας του. Τώρα αντίπαλός του δεν είναι ο νόμος (Αστυνομία) αλλά η παρανομία
(Μαφία). Τώρα αρχίζουν τα δύσκολα. Τώρα ο Μπρουνό είναι αναγκασμένος να
ενηλικιωθεί, να πάρει τις ευθύνες του και από παιδί να γίνει άντρας. Τώρα
λοιπόν μπαίνει το δίλημμα το καυτό. Όλα (η Σόνια, το μωρό και η καρδιά του) ή
τίποτα!

Τα επιτεύγματα της κινηματογραφικής επεξεργασίας, αντιστρόφως ανάλογα
από το «μικρό» τεχνικό και οικονομικό μέγεθος της παραγωγής. Τεράστια, ογκώδη
αποτελέσματα, απλά, λιτά, πρωτογενή μέσα αισθητικής έκφρασης. Δαβίδ με μυαλό
και εκτόπισμα Γολιάθ, ένα προς ένα τα βασικά: Οι Νταρντέν λειώνουν το
ντοκιμαντέρ μέσα στη μυθοπλασία και τη μυθοπλασία μέσα στο ντοκιμαντέρ. Στο
χέρι η μηχανή, καρφωμένη στη σάρκα του αφηγηματικού άξονα, δηλαδή στον
Μπρουνό. Τα κοντινά πλάνα ζευγαρωμένα με τα μακρινά. Έτσι ο θεατής τη μια
στιγμή δέχεται ριπές καυτού αέρα από τα υποκειμενικά, δηλαδή τα δραματικά,
πλάνα του ήρωα και την άλλη στιγμή, με τα μακρινά και με το ξετύλιγμα της
αγοραπωλησίας, βρίσκει χρόνο και χώρο να σκεφτεί και να προβληματιστεί. Για να
καταλάβετε, είναι σαν να εμβολιάζουν με ζωντάνια και γρήγορους ρυθμούς τα
«Γλυκά δεκάξι» του Κεν Λόουτς και σαν να μεταδίδουν συναίσθημα και καρδιά στον
αριστουργηματικό «Πορτοφολά» του Ρομπέρ Μπρεσόν!

Τη μια κυνικός, την άλλη καρδιακός

Αδελφοί Νταρντέν, οι αριχμάστορες του «Παιδιού»

Ακολουθώντας, παράλληλα, την ίδια διαδικασία (άνθρωπος – εμπόρευμα),
επεξεργάζονται με την ίδια σχετικότητα τα αντικείμενα και τους χαρακτήρες.
Προσέξτε μεταμορφώσεις. Το καροτσάκι του μωρού (ζωή) καταλήγει στη συνέχεια
άδειο σαν φέρετρο ανοικτό. Το «κάμπριο» με το οποίο το ζευγάρι γλεντούσε στην
αρχή, στη συνέχεια μεταβάλλεται σε χαρτόκουτο για να κοιμηθεί ο διωκόμενος
Μπρουνό. Το μηχανάκι της ληστείας, από όχημα φυγής και προστασίας μεταβάλλεται
σε βαρίδι σύλληψης λόγω βραδυπορίας. Προσέξτε τώρα τις μεταμορφώσεις του ήρωα.
Στη μία σκηνή κυνικός, στην άλλη καρδιακός. Σκαρφαλωμένος στην άκρη της
τραμπάλας. Πότε από εδώ, πότε από εκεί. Ο Μπρουνό πουλάει το παιδί του, αλλά
λόγω καρδιάς το αγοράζει και ζητάει συγχώρεση από τη Σόνια. H πράξη πώλησης
είναι εύκολη και αναίμακτη. Όμως η δεύτερη πράξη επαναφοράς του μωρού είναι
επικίνδυνη, ακραία, σχεδόν θανατηφόρα. Εύκολα πουλάς την ψυχή σου, δύσκολα
κερδίζεις τη ζωή σου.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο διαρκών εναλλαγών και αφού πρώτα με επαγωγική
διαδικασία (από τα λίγα στα πολλά) κορυφωθεί η πυραμίδα τόσο των αντικειμένων
όσο και των αισθημάτων, οι Νταρντέν επιδίδονται σε ένα εικοσάλεπτο σασπένς,
θρυμματίζοντας την αγωνία του θεατή και μεταβάλλοντας σε κουρέλια τα εφέ του
χολιγουντιανού θρίλερ! Δεν θα σας αποκαλύψω την κατάληξη της σκηνής, αλλά θα
σας μετρήσω τα πρόσωπα και τα «μέσα» που παίρνουν μέρος σ’ αυτή την καταδίωξη.
Δύο κλεφτρόνια, μια γυναικεία τσάντα, ένα μηχανάκι κι ένα μεσαίου κυβισμού
I.X. Αυτά μόνο με μια κινηματογραφική μηχανή, χωρίς ίχνος μουσικής.

Αν σ’ αυτή την υποδειγματική γεωμετρία, σ’ αυτό το αρμονικό… χάος και σ’
αυτή την αδαμάντινη δραματουργία προσθέσει κανείς και την ερμηνεία της χρονιάς
από τον άγνωστο Ζερεμί Ρενιέ, τότε δεν μένει ίχνος αμφιβολίας. Με τεράστιο
μυαλό, ματωμένη καρδιά, συγκίνηση και αληθινά δάκρυα πολλά, η καλύτερη ταινία
της χρονιάς!

H κηπουρική του Άγγλου ασθενούς

Τεράστιο θέμα, τεράστια ηρωίδα, τεράστια συνωμοσία, κολπατζίδικη σκηνοθεσία!
«Ο επίμονος κηπουρός» (The constant gardener) του Τζον Λε Καρέ, με την πονηρία
του Βραζιλιάνου Φερνάντο Μεϊρέγιες της «Πόλης του θεού», μεταβλήθηκε σε «Άγγλο
ασθενή» με κινούμενη μηχανή!

Προφανώς για εύκολο εντυπωσιασμό, ο Μεϊρέγιες καταλήγει στην εξής οξύμωρη
παγίδα. Για να πλιατσικολογήσει στο συναίσθημα του θεατή (εισιτήρια) φουντώνει
το love story. Για να κερδίσει τις προοδευτικές εντυπώσεις εξηγεί με το νι και
με το σίγμα όλο το πλέγμα της οικονομικοπολιτικής συνωμοσίας. Για να
επιταχύνει τους ρυθμούς κόβει και ράβει τις σκηνές με ταχύτητα συρραπτικής
μηχανής. Και για να θεωρηθεί μοντέρνος παίζει με τη μηχανή. Αγαπητέ μου,
κανείς μα κανείς δεν μπορεί να τα έχει όλα.

Ας τα πάρουμε από την αρχή. Θηριώδης φαρμακοβιομηχανία, με τη συνδρομή της
βρετανικής κυβέρνησης, ρίχνει στα στόματα χιλιάδων αθώων της Κένυας τόνους
επικίνδυνου φαρμάκου για την καταπολέμηση της φυματίωσης! Δηλαδή αντί η
συνταγή να δοκιμαστεί και να τελειοποιηθεί στο εργαστήριο – πράγμα που θα
κόστιζε ένα σκασμό λεφτά – και προκειμένου να προλάβει τους αντιπάλους της, η
εν λόγω εταιρεία δολοφονεί ανθρώπινα, απροστάτευτα ερείπια, παριστάνοντας,
μάλιστα, τη φιλάνθρωπο κυρία! Ο Χίτλερ μπροστά τους άκακο αρνάκι. Ολόκληρη η
χώρα ένα γιγαντιαίο Άουσβιτς.

Αντίπαλος αυτής της γενοκτονίας μια νεαρή Βρετανίδα ακτιβίστρια (Ρέιτσελ
Γουάιζ). Ερωτεύεται επαγγελματία διπλωμάτη (Ρέιφ Φάινς) και μαζί του
καταφθάνει και εγκαθίσταται σ’ αυτή την αφρικανική χώρα. H αφήγηση αρχίζει με
τη δολοφονία της, η οποία στην αρχή αποδίδεται σε πράξη βιασμού και
συνεχίζεται με την κοινωνική αφύπνιση του ερωτευμένου Άγγλου ασθενούς. Για τα
μάτια και την κατάλευκη καρδιά της Τέσας εγκαταλείπει την κηπουρική (τη
φυτοποίησή του) και ψάχνει την ονομαστική προέλευση των δολοφόνων της γυναίκας
που αγάπησε και αγαπάει όσο καμία άλλη.

«Ο επίμονος κηπουρός». Άγγλος ασθενής ο Ρέιφ Φάινς, Αγγλίδα της Αφρικής η Ρέιτσελ Γουάιζ

Το παιχνίδι των αντιθέσεων που στήνει ο Τζον Λε Καρέ – εντελώς αναξιοποίητο
από τον Μεϊρέγιες – μοιάζει με γεωμετρία και μαθηματικά. Ένας ο θάνατος των
λευκών Δυτικών, πολλοί των μαύρων φτωχών. H απώλεια του έρωτά του μετατρέπει
το «φυτό» σε ντετέκτιβ ακτιβιστή. Το φάρμακο θα καταπολεμήσει την επιδημία,
αφού πρώτα σκοτώσει την Αφρική. Αντιθέσεις και στις μεταξύ τους σχέσεις. Ένας
φίλος διπλωμάτης βοηθάει από τη μία, αλλά προδίδει από την άλλη. Με κολοσσιαία
αντίθεση αυτή του ίδιου του ερωτευμένου διπλωμάτη. Λατρεύει την Τέσα από την
ενοχή του για την πώληση της ψυχής του. Το φάντασμα της Τέσας είναι ο ζωντανός
ορισμός της αλληλεγγύης, της ανιδιοτέλειας, της αθωότητας. Πέθανε αυτή, χάθηκε
και ο δυτικός ουμανισμός. Βιάστηκε αυτή, διακορεύτηκε και ο ευρωπαϊκός
Διαφωτισμός!

Επομένως ναι στην ιστορία, όχι στη σκηνοθεσία. Ναι στον Τζον Λε Καρέ, όχι στον
Φερνάντο Μεϊρέγιες. Ναι στη Γουάιζ και τον Φάινς, όχι στο γρήγορο και επιμελώς
ατημέλητο μοντάζ. Ναι στην ευαισθησία, όχι στην εύκολη συναισθηματική και
πολιτική δημαγωγία. Εδώ που φτάσαμε ισχύει το νεοελληνικό ρητό: κάλλιο πέντε
και στο χέρι – έστω μ’ αυτόν τον μεταμοντέρνο «κηπουρό» – παρά δέκα και
καρτέρει το μεγάλο κινηματογραφικό γεγονός!

Βία διπλής όψεως

Τρίτη αλλά καθόλου τελευταία επιλογή «Το τέλος της βίας» (Α history of
violence) του Ντέιβιντ Κρόνενμπεργκ. Μια ιστορία διπλής όψεως. Με πρώτη ματιά,
υπέρ «πατρίδος – θρησκείας – οικογένειας». Με δεύτερη επεξεργασία, χλευασμός
για την κυτταρική σχέση της αμερικανικής οικογένειας με τη βία.

Φιλήσυχος τύπος, παντρεμένος και πατέρας δύο παιδιών, με σκοτεινό,
γκανγκστερικό παρελθόν (Βίγκο Μόρτενσεν) καθαρίζει με αποτελεσματικότητα και
ηδονή ψυχοπαθούς σίριαλ κίλερ καμιά δεκαριά μαφιόζους που εισβάλλουν και
διαταράσσουν την οικογενειακή γαλήνη του. Αυτό και το πρώτο επίπεδο, το
συμβατικό.

Αν όμως συσχετίσεις τα δεδομένα και αν σκαλίσεις τις πράξεις των προσώπων,
τότε όλα έρχονται τούμπα. Ο Κρόνενμπεργκ, διαβάζοντας και περιγράφοντας με
απλότητα και καθαρότητα την παιδαριώδη ιστορία, καταφέρνει να αλιεύσει
θησαυρό. Έχουμε και λέμε: το απωθημένο του πατέρα η βία. Το απωθημένο της
μητέρας το σεξ. Ουδείς άγγελος και αμόλυντος. Επομένως άρρωστος και διχασμένος
και ο γιος. Απειλή, νοσηρότητα, βία ενσωματωμένα στο ανθρώπινο τοπίο. H Μαφία
(εξωτερικός παράγοντας) προκαλεί αλλά ο οικογενειάρχης είναι εκείνος που
εκτελεί.

«Το τέλος της βίας». Ο Βίγκο Μόρτενσεν σκοτώνει για την οικογένειά του, ρε γαμώτο!

Με απλά λόγια και σ’ ένα τρίτο επίπεδο, αντιγράφοντας ο Κρόνενμπεργκ τα
δεδομένα μιας απλής χολιγουντιανής ταινίας όπου η αυτοδικία είναι όρος ύπαρξης
ολόκληρης της κοινωνίας, αποκαλύπτει την κυτταρική σχέση της βίας με την
οικογένεια και καταρρίπτει τη βιβλική μυθολογία Καλού – Κακού, την πάλη Κάιν
με Άβελ και την ιδεολογία του προτεσταντισμού με τον επιστήμονα δόκτορα Τζέκιλ
και τον δολοφόνο μίστερ Χάιντ. Οι συνθήκες μεταμορφώνουν τον άνθρωπο, αλλά ο
άνθρωπος ήδη έχει μεταμορφωθεί και φέρει μέσα του τον κανίβαλο. Το american
dream κολυμπάει σε ωκεανούς αίματος!

Όσο και να ακούγεται περίεργο και εξωφρενικό, ο Κρόνενμπεργκ, αντί για μια
καθαρή ταινία γνήσιας αμερικανικής μυθοπλασίας, υπογράφει μια μπρεχτική
αλληγορία. Τόσα στεγνά, τόσο αποστασιοποιημένα και τόσο σαρκαστικά όπως θα
έκανε κάθε ιδεολόγος Ευρωπαίος σκηνοθέτης. Με άλλα λόγια, οι λάτρεις του
παλιού Κρόνενμπεργκ θα απογοητευτούν, οι μαρξιστές θα ενθουσιαστούν!

Κούβα, ποδόσφαιρο και ζούγκλα

Τρεις ακόμα, επιπέδου από συμπαθητικό έως αδιάφορο:

«Viva Cuba» του Κουβανού Χουάν Κάρλος Κρεμάτα Μαλμπέρτι: τρυφερό,
συγκινητικό και, υπογείως και πονηρώς, άκρως προπαγανδιστικό. Αγοράκι πιστής
στο καθεστώς οικογένειας, μαζί με το κοριτσάκι μιας μάνας που ετοιμάζει τις
βαλίτσες της να φύγει από τη χώρα, κατευθύνονται κρυφά από τις οικογένειες και
τις αρχές στην άλλη άκρη, προκειμένου να βρουν τον πατέρα και να τον πείσουν
να μην υπογράψει το χαρτί ώστε να μη φύγει από την Κούβα το κορίτσι! Και
ταινία δρόμου και αθώος έρωτας και παιχνίδι αντιθέσεων και ξενάγηση στην
ανθρωπιά αυτής της σοσιαλιστικής κατασυκοφαντημένης περιοχής. Μπράβο στους
Κουβανούς, μαθαίνουν τα κόλπα της Αμερικής!

«Goal» του Ντάνι Κάνον, όπου το ποδόσφαιρο παίζει μπάλα με το μελόδραμα.
Ρακένδυτος μπαλαδόρος και ανήλικος Μεξικανός (Κούνο Μπέκερ) καταλήγει στο
Νιουκάστλ της Μεγάλης Βρετανίας για να δοκιμάσει τα πόδια του, την καρδιά του
και το κουράγιο του ακολουθώντας τον δρόμο ενός Ρονάλντο!

«Μαδαγασκάρη» (Madagascar). Animation των Έρικ Ντάρνελ, Τομ ΜακΓκαρθ με
τις φωνές (στην αυθεντική εκδοχή) των Μπεν Στίλερ, Ντέιβιντ Σουίμερ, Κρις Ροκ,
Τζέιντα Πίνκετ-Σμιθ: λιοντάρι, ζέμπρα, καμηλοπάρδαλη, όλοι του ζωολογικού
κήπου καταλήγουν σε ζούγκλα της Μαδαγασκάρης περικυκλωμένοι από μικρά και…
άγρια γι’ αυτούς ζώα! H μετάλλαξη του λιονταριού σε… άνθρωπο και η εσωτερική
του πάλη να ξαναβρεί το ζωώδες ένστικτό του χωρίς παράλληλα να ορμήσει και να
καταβροχθίσει ως μπριζόλα τη ζέμπρα, τον.. αδελφό του!

Τα Oscar της εβδομάδας

Ταινίας: «Το παιδί»

Σκηνοθεσίας: Ζαν-Πιερ και Λικ Νταρντέν

Σασπένς: «Το παιδί»

Συγκίνησης: Πάλι το «L’ enfant»

Ερμηνείας: Ζερεμί Ρενιέ, το… παιδί!

Άγγλου ασθενούς: «Ο επίμονος κηπουρός»

Πολλαπλών αναγνώσεων: «Το τέλος της βίας»

Ποδοσφαιρικού ρομάντζου: «Goal»

Αθωότητας: «Viva Cuba»

Animation: «Μαδαγασκάρη»