Στα ίχνη της «Σχολής Θεσσαλονίκης»

Η «Πέρδικα» (1987, σινική και κραγιόνια) του Γ. Μενεσίδη, από την αναδρομική στα Δημήτρια. Μια ιδιότυπη σημειογραφία, κάπως σαν τον ντιβιζιονισμό (Σερά) ή τα πίξελ των κομπιούτερ, σαν «οπτική προσευχή» (ο ζωγράφος υπολογίζει τη γραφή όπως ένας μοναχός τις προσευχές στο κομποσχοίνι), που βασίζεται στην «ψηφαρίθμηση» του N. Γ. Πεντζίκη και αναδεικνύει την εκστασιακή, την παραδείσια θέαση του κόσμου. Μια καινοτόμος συνεισφορά της εικαστικής «Σχολής Θεσσαλονίκης», άγνωστη στο μεγάλο κοινό

Έχουμε μεγάλη παράδοση στο να μην αποδίδουμε τις πρέπουσες τιμές στους άξιους
καλλιτέχνες· και η πνευματική Θεσσαλονίκη δεν αποτελεί εξαίρεση. Έπρεπε να
ζήσει εκεί ως πανεπιστημιακός καθηγητής ο Γ. Π. Σαββίδης, για να αποκαλύψει
στο πανελλήνιο τον λογοτέχνη-ζωγράφο Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη και να μελοποιήσει
ο M. Θεοδωράκης ποίηση M. Αναγνωστάκη ώστε να καταστεί συλλογική αξία. Ωστόσο,
οι καρποί αυτής της πόλης είναι περισσότεροι, όσο κι αν δεν έχει τη δύναμη να
τους κρατήσει στην αγκαλιά της ή να διεκδικήσει τη μετέπειτα εξέλιξή τους: στο
«κλίμα Πεντζίκη» ανήκει ο, εκ των κορυφαίων της νεώτερης γενιάς, ζωγράφος M.
Σπηλιόπουλος και, εμμεσότερα, ο N. Αλεξίου – αφότου έζησε στο Άγιον Όρος και
στο «κλίμα» N. Σαχίνη και K. Λεφάκη – ο Γ. Λαζόγκας και ο Απ. Γεωργίου, που
ήλθε στο επίκεντρο πρόσφατα από το ΔΕΣΤΕ.

Περί τίνος πρόκειται; Στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες στη
Θεσσαλονίκη – «πρωτεύουσα των προσφύγων» κατά τον Γ. Ιωάννου, του εξωελλαδικού
Ελληνισμού θα λέγαμε παραφράζοντας τον N. Σβορώνο – άνθιζαν δύο εικαστικά
ρεύματα: ο «εσωτερικός μονόλογος» που έφτανε σε διάλογο με τα επέκεινα, με
αρχηγό τον N. Γ. Πεντζίκη, μαθητές τούς Γ. Μενεσίδη, Π. Παπανάκο, Φ.
Ζογγλοπίτη, K. Τσίζεκ, A. Καλογερόπουλο, Λ. Χρηστίδου, κ.ά. και όργανο
καθιέρωσης τη «Διαγώνιο» του ποιητή Ντ. Χριστιανόπουλου. Παράλληλα, ένας
ιδιότυπος μοντερνισμός, με εισηγητές τους K. Λεφάκη και N. Σαχίνη και
συνεχιστές τους I. Μανωλεδάκη, Γ. Λαζόγκα, Γ. Κονταξάκη, Γ. Απότσο, Γ. Φωκά,
Σ. Σκούλο κ.ά. – σημείο εφόρμησης η εκεί Πολυτεχνική – και επίσης τους Γ.
Παραλή, K. Λαχά, Λ. Βεντούλια, K. Λούστα, Π. Βασιλειάδη, Ξ. Σαχίνη, κ.ά.
Θεσσαλονικείς είναι και ο Χρ. Μπότσογλου και ο πρωτοπόρος εξπρεσιονιστής Δ.
Βιτσώρης.

Κοινός παράγοντας στους περισσότερους, η εσωστρέφεια, μια «πνευματικότητα» και
στοχαστικότητα που φτάνει στη θρησκευτικότητα, ανεξάρτητα από τις τεχνοτροπίες
της επιφάνειας των έργων· μια «ψυχοπαθητική» ερωτική σχέση με τη ζωγραφική και
μια αδυναμία να την κάνουν επάγγελμα ρουτίνας.

Αφορμή γι’ αυτήν τη σύντομη εξιστόρηση είναι η αναδρομική έκθεση του Γιάννη
Μενεσίδη στην Casa Bianca – ένα σπουδαίο εβραϊκο-ιταλικό αρχοντικό του 1911,
άριστα αναπαλαιωμένο – οργανωμένη από τα Δημήτρια και τη Δημοτική Πινακοθήκη.
Οι πίνακες μικροσκοπικοί, σαν από τετράδιο, αλλά «γεμάτοι» σαν δέκα Μπιεναλικά
έργα καθένας τους, από μικρογραφίες που αποδίδουν το θέμα σαν έναν τεράστιο
συμπυκνωμένο κόσμο. Δεν είναι τόσο η οπτική αφορμή – τοπία, φύση, λιγότερο οι
άνθρωποι – όσο η διαδικασία μορφοποίησης και, εν προκειμένω, είναι μια
τεχνοτροπία κορυφαίας καινοτομίας και, ταυτόχρονα, αποκαλυπτικής ιθαγένειας.
Όπως ο δάσκαλός του (η σχέση δασκάλου – μαθητή στη περίπτωσή μας απηχεί
ιδεολογικά τη σχέση μοναχού και γέροντα-γκουρού) ο Μενεσίδης χρησιμοποιεί μια
ιδιότυπη σημειογραφία, θα’ λεγε κανείς σαν εκείνη των ψηφιδωτών ή του
ντιβιζιονισμού, που προέρχεται από την «ψηφαρίθμηση» του Πεντζίκη. Μια
ιδιότυπη οπτική προσευχή (σαν να μετρά ένας μοναχός το κομποσχοίνι με κάθε
γραφή) καταναγκαστικού χαρακτήρα, που συγγενεύει επίσης με τα
ψυχοκαταναγκαστικά σχεδιάσματα του A. Ακριθάκη· σαν αυτά που όλοι σχεδιάζουμε
στρεσαρισμένοι, μιλώντας στο τηλέφωνο. Μόνο που εδώ υπάρχει αποκάλυψη,
γοητεία, προσωποποίηση της κάθε ψηφίδας, ανάσταση του φυσικού θεάματος και
παλιννόστηση της εκστασιακής, της παραδείσιας θέασης του κόσμου.

Από τον Πεντζίκη στον Γύζη; Δεν πρόκειται για υπερβολικό συνειρμό αλλά
για τύχη αγαθή, αφού στον δεύτερο όροφο της Casa Bianca λειτουργεί μια
σημαντικότατη έκθεση με μικρά έργα, προκαταρκτικά σχεδιάσματα και ντοκουμέντα
του κορυφαίου Νεοέλληνα ζωγράφου Νικολάου Γύζη. Αποτελούν τη μοναδική
αφιερωματική έκθεση του ζωγράφου στη χώρα και αποκαλύπτουν τη φιλοσοφία του
για το «εξεικονίζειν». Βαυαρική Παιδεία αλλά και ρωμαίικη ασκητική νοοτροπία
στα έσχατα έργα του, όπου ανακάλυψε τον θρησκευτικό συμβολισμό και τον
συνεισέφερε στην ευρωπαϊκή τέχνη – ένα ακόμα παραμελημένο κατόρθωμα της τέχνης
μας.

Επιστρέφοντας, έλαβα τον κατάλογο της αναδρομικής του Σαχίνη, που μόλις
εγκαινιάστηκε, με επιμελώς επιλεγμένα έργα ενός κορυφαίου της ελληνικής
αφαίρεσης. Νεκρές φύσεις τα περισσότερα, δείχνουν με λιτές πινελιές την «κρυφή
στοχαστική ζωή των αντικειμένων» που ο μοντερνιστής – στην επιφάνεια – Σαχίνης
μεταμόρφωνε σε ποίηση.

INFO

Γιάννης Μενεσίδης, Αναδρομική έκθεση ζωγραφικής, Casa Bianca, Θ. Σοφούλη –
γων. Βασ. Όλγας, τηλ. 2310.427.555 (οργάν. Δημήτρια / Δημοτική Πινακοθήκη),
μέχρι 2 Νοεμβρίου.

Νικόλαος Γύζης, Μόνιμη Έκθεση, Casa Bianca, Θ. Σοφούλη – γων. Βασ. Όλγας, τηλ.
2310.427.555.

Νίκος Σαχίνης, Αναδρομική έκθεση ζωγραφικής, Γκαλερί «Ειρμός», Καρ. Ντιλ –
Λεωφ. Νίκης 17, τηλ. 2310.222.863, Θεσσαλονίκη, μέχρι 16 Νοεμβρίου.